Γιώργος Κορδώνιας – Ψυχολόγος – Ψυχοσεξολόγος
Υπάρχουν συζητήσεις που ξεκινούν από κάτι μικρό - ποιος θα αναλάβει μια δουλειά, πώς μοιράζεται ο χρόνος, ένα σχόλιο που ειπώθηκε βιαστικά - και μέσα σε λίγα λεπτά η συζήτηση έχει κλιμακωθεί. Το αρχικό θέμα χάνεται, ο τόνος ανεβαίνει ή πέφτει σιωπή, και ο καθένας μένει με την αίσθηση ότι δεν ακούγεται.
Σε τέτοιες στιγμές δυσκολευόμαστε με δύο πράγματα μαζί: με αυτό που συζητάμε και, ταυτόχρονα, με όσα αρχίζουν να συμβαίνουν ανάμεσά μας όσο το συζητάμε. Κάποια στιγμή ο τρόπος που μιλάμε μπορεί να γίνει ο ίδιος το πρόβλημα, και το θέμα που μας απασχολούσε να μείνει στην άκρη.
Όταν η συζήτηση γίνεται κύκλος
Ας πάρουμε μια γνώριμη σκηνή. Ο ένας ανοίγει ξανά ένα θέμα που τον απασχολεί. Ο άλλος απαντά μονολεκτικά, αλλάζει κουβέντα ή λέει «όχι τώρα». Ο πρώτος επιμένει, πιο έντονα αυτή τη φορά. Ο δεύτερος κλείνεται ακόμη περισσότερο. Και όσο κλείνεται εκείνος, τόσο πιέζει ο άλλος.
Αν ρωτούσαμε τον καθένα τι συμβαίνει, ίσως ακούγαμε δύο εξηγήσεις που καθρεφτίζουν η μία την άλλη: «Επιμένω, γιατί κλείνεσαι.» «Κλείνομαι, γιατί επιμένεις.» Ο καθένας, από τη μεριά του, απαντά σε αυτό που κάνει ο άλλος. Και έτσι, χωρίς να το θέλει κανείς από τους δύο, η συζήτηση αρχίζει να μετατρέπεται σε κύκλο.
Στην έρευνα για τα ζευγάρια, το μοτίβο αυτό είναι γνωστό ως «πίεση–απόσυρση» (demand–withdraw). Ο ένας πιέζει για συζήτηση ή αλλαγή, ενώ ο άλλος αποφεύγει, κλείνεται ή αποσύρεται. Όταν το μοτίβο επαναλαμβάνεται, συνδέεται με δυσκολίες στη σχέση.¹,²
Ο κύκλος πίεσης–απόσυρσης μπορεί να επαναλαμβάνεται καθώς η πίεση για συζήτηση και η απόσυρση ενισχύουν η μία την άλλη. Το μοτίβο δεν έχει το ίδιο νόημα σε κάθε ζευγάρι και σε κάθε κατάσταση.
Η θεραπεία ζεύγους που εστιάζει στο συναίσθημα (Emotionally Focused Therapy – EFT) προτείνει να βλέπουμε τέτοια μοτίβα κυκλικά: η αντίδραση του ενός μπορεί να ενισχύει την αντίδραση του άλλου, και το αντίστροφο. Έτσι, στο κέντρο της προσοχής μπαίνει ο κύκλος που επαναλαμβάνεται ανάμεσα στους δύο, και όχι ο ένας σύντροφος ως «το πρόβλημα».³
Βοηθά επίσης να μην αντιμετωπίζουμε την πίεση και την απόσυρση ως σταθερά χαρακτηριστικά κάποιου φύλου.
Χρήσιμο είναι και να ξεχωρίζουμε αυτή την απόσυρση από ένα διάλειμμα που αποφασίζουν μαζί οι δύο σύντροφοι. Το «ας σταματήσουμε για μισή ώρα και ας ξαναμιλήσουμε όταν ηρεμήσουμε» είναι κοινή συμφωνία για παύση και επιστροφή στη συζήτηση. Όταν όμως ο ένας κλείνεται στον εαυτό του ενώ ο άλλος συνεχίζει να πιέζει, η απόσυρση γίνεται μέρος του ίδιου του κύκλου.
Γιατί η ίδια αντίδραση δεν έχει παντού το ίδιο νόημα
Στο μοτίβο πίεσης–απόσυρσης, το νόημα και η επίδραση της απόσυρσης μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με το είδος του προβλήματος, το στρες που αντιμετωπίζει το ζευγάρι και τις πρακτικές ή οικονομικές συνθήκες στις οποίες ζει.¹,²,⁴ Γι’ αυτό δεν μπορούμε να τη χαρακτηρίσουμε από πριν ούτε «τοξική» ούτε «προστατευτική» για τη σχέση.
Πριν κρίνουμε μια αντίδραση σωστή ή λάθος, βοηθά περισσότερο να αναρωτηθούμε κάτι άλλο. Για τι είδους πρόβλημα μιλάμε; Είναι κάτι που μπορεί πράγματι να αλλάξει; Τι άλλο πιέζει το ζευγάρι αυτή την περίοδο, όπως κούραση, φόρτος εργασίας ή οικονομικές δυσκολίες;
Κάτι ανάλογο ισχύει και για την επικοινωνία γενικότερα. Ο τρόπος που μιλάμε συνδέεται με την ποιότητα της σχέσης, αλλά όχι σαν μια απλή αλυσίδα όπου η «κακή επικοινωνία» οδηγεί από μόνη της σε μια κακή σχέση.
Μελέτες που παρακολουθούν τα ίδια ζευγάρια σε βάθος χρόνου βρίσκουν ότι η επικοινωνία συνδέεται με την ποιότητα της σχέσης αργότερα. Οι συσχετίσεις αυτές είναι γενικά μικρές, και δεν είναι πάντα σαφές ποιο από τα δύο προηγείται.⁵,⁶ Συχνά η επιρροή φαίνεται να πηγαίνει και προς τις δύο κατευθύνσεις. Με άλλα λόγια, όταν υπάρχει ήδη ένταση ή απογοήτευση στη σχέση, ή όταν το ζευγάρι περνά μια περίοδο έντονου στρες, αυτό μπορεί να επηρεάζει και τον τρόπο που μιλούν μεταξύ τους οι σύντροφοι.⁷
Η επικοινωνία μετράει, λοιπόν, αλλά είναι ένα μόνο από όσα διαμορφώνουν την πορεία μιας σχέσης.
Η διαφωνία μπορεί να μείνει συζητήσιμη
Η καλή επικοινωνία χωρά τον θυμό και τη διαφωνία· το ζητούμενο είναι να μπορεί, ακόμη και τότε, να συζητηθεί το πραγματικό πρόβλημα.
Και εδώ, το τι βοηθά σε μια σύγκρουση εξαρτάται από το ίδιο το πρόβλημα. Όταν υπάρχει ένα σοβαρό θέμα που μπορεί να αλλάξει, μια σαφής και άμεση συζήτηση μπορεί να είναι πιο χρήσιμη από την αποφυγή ή από μια επιφανειακή προσπάθεια να μείνουν όλα «θετικά». Όταν η δυνατότητα αλλαγής είναι περιορισμένη, ή όταν η άμεση αντιπαράθεση δεν βοηθά, μπορεί να χρειάζονται περισσότερο τρόποι που χαμηλώνουν την ένταση.⁸ Διατυπωμένο διαφορετικά, ο κανόνας «όσο πιο θετικά, τόσο το καλύτερο» είναι πολύ απλός για να εξηγήσει την εικόνα.⁷
Ο θυμός και η διαφωνία, πάντως, διαφέρουν από την εχθρότητα, την περιφρόνηση ή την επιθετικότητα. Μπορούμε να μιλήσουμε ευθέως για ένα σοβαρό πρόβλημα χωρίς να επιτεθούμε στον άλλον ή να τον υποτιμήσουμε.
Τι κάνει ένα δύσκολο θέμα πιο εύκολο να συζητηθεί
Όταν ένα θέμα είναι φορτισμένο, δύο πράγματα μπορούν να βοηθήσουν να μείνει ανοιχτό: ο τρόπος που το θέτουμε και ο τρόπος που ακούμε την απάντηση. Είναι οι δύο πλευρές της ίδιας συζήτησης – τι λέω εγώ και πώς ακούω εσένα.
Από την κατηγορία σε κάτι που μπορεί να απαντηθεί
Ένα γενικό παράπονο δύσκολα απαντιέται. Τι να πει κανείς στο «δεν βοηθάς ποτέ στο σπίτι»; Είναι μια συνολική κρίση για τον άλλον και αφήνει λίγα συγκεκριμένα στοιχεία για να συζητηθούν.
Το «αυτή την εβδομάδα τα ψώνια και το μαγείρεμα τα ανέλαβα όλα εγώ» περιγράφει κάτι συγκεκριμένο που συνέβη. Ο άλλος μπορεί να το επιβεβαιώσει, να το συμπληρώσει ή να το δει διαφορετικά. Σε κάθε περίπτωση, οι δύο έχουν πια κάτι πάνω στο οποίο μπορούν να μιλήσουν.
Κάτι ανάλογο ισχύει όταν μιλάμε για τη δική μας εμπειρία. Το «αυτό με κούρασε και με στενοχώρησε» περιγράφει κάτι που γνωρίζω για μένα. Το «δεν σε νοιάζει» ή το «το κάνεις επίτηδες» αποδίδει στον άλλον ένα κίνητρο που δεν μπορώ να γνωρίζω με βεβαιότητα.
Ένα παράπονο απαντιέται επίσης πιο εύκολα όταν συνοδεύεται από ένα σαφές αίτημα, όπως «Μπορείς να αναλάβεις εσύ τα ψώνια της Πέμπτης;». Ένα συγκεκριμένο αίτημα μπορεί να συζητηθεί, να γίνει δεκτό, να τροποποιηθεί ή να απορριφθεί. Αυτό ακριβώς το κάνει αίτημα και όχι απαίτηση.⁹
Η Μη Βίαιη Επικοινωνία (NVC) οργανώνει ένα τέτοιο μήνυμα γύρω από τέσσερα στοιχεία (παρατήρηση, συναίσθημα, ανάγκη και αίτημα) και ξεχωρίζει, όπως είδαμε, το αίτημα από την απαίτηση.⁹ Μια συγγενική ιδέα υπάρχει και στην προσέγγιση Gottman: να ανοίγουμε ένα δύσκολο θέμα με πιο ήπιο τρόπο.¹⁰
Από την απάντηση στην κατανόηση
Σε μια δύσκολη συζήτηση είναι εύκολο να ακούμε μόνο όσο χρειάζεται για να ετοιμάσουμε την απάντησή μας. Ή να νομίζουμε ότι ξέρουμε ήδη τι «πραγματικά» εννοεί ο άλλος, και να απαντάμε σε αυτό, αντί για όσα λέει.
Όταν ακούμε για να καταλάβουμε, κάνουμε κάτι περισσότερο από το να περιμένουμε σιωπηλά τη σειρά μας. Στην πράξη, αυτό μπορεί να περιλαμβάνει να δίνουμε προσοχή, να ρωτάμε όταν κάτι δεν μας είναι σαφές και να ελέγχουμε αν καταλάβαμε σωστά αυτό που ειπώθηκε.¹⁰ Μετράει επίσης αν ο άλλος μπορεί να νιώσει ότι τον καταλαβαίνουμε, ότι αναγνωρίζουμε την οπτική του και ότι μας ενδιαφέρει πραγματικά.¹¹
Η αίσθηση αυτή δεν εξαρτάται μόνο από το πόσο «σωστά» ακούει κάποιος. Διαμορφώνεται και από το πώς αντιλαμβάνεται ο καθένας τον σύντροφό του και από το γενικότερο κλίμα της σχέσης.¹²,¹³ Γι’ αυτό η ακρόαση είναι μια ειλικρινής προσπάθεια να καταλάβουμε τον άλλον, όχι τεχνική με εγγυημένο αποτέλεσμα.
Μέρος αυτής της προσπάθειας είναι να αναγνωρίζουμε πώς βίωσε ο άλλος μια στιγμή, ακόμη κι όταν εμείς τη βλέπουμε διαφορετικά. Η αναγνώριση και η διαφωνία χωρούν στην ίδια απάντηση: «Καταλαβαίνω γιατί το βίωσες έτσι. Εγώ το είδα κάπως διαφορετικά.» Η αναγνώριση αφορά την εμπειρία του άλλου, όχι το ποιος έχει «δίκιο».
Ένα καθημερινό παράδειγμα
Ας πάρουμε τη φράση:
«Δεν ενδιαφέρεσαι ποτέ για το τι περνάω στη δουλειά.»
Μια πιο συγκεκριμένη εκδοχή θα μπορούσε να είναι:
«Χθες το βράδυ, όταν σου μιλούσα για τη συνάντηση που είχα στη δουλειά, κοίταζες το κινητό σου. Ένιωσα απογοήτευση και μοναξιά, γιατί είναι σημαντικό για εμένα να νιώθω ότι με ακούς. Θα μπορούσαμε απόψε να μιλήσουμε δέκα λεπτά χωρίς οθόνες;»
Η δεύτερη εκδοχή περιέχει ένα συγκεκριμένο γεγονός, μια προσωπική εμπειρία, μια ανάγκη και ένα αίτημα.
Και ο άλλος όμως έχει ενεργό ρόλο. Αντί να απαντήσει αμέσως, μπορεί πρώτα να ελέγξει αν κατάλαβε:
«Δηλαδή, ενώ μου έλεγες κάτι σημαντικό για σένα, ένιωσες ότι μιλούσες στον τοίχο;»
«Ναι, κάπως έτσι.»
«Καταλαβαίνω γιατί σε στενοχώρησε. Από τη μεριά μου, δεν ήταν ότι δεν με ενδιέφερε. Με είχε απορροφήσει ένα μήνυμα από τη δουλειά. Βλέπω όμως ότι εσύ έμεινες με την αίσθηση πως δεν σε άκουγα. Απόψε θα αργήσω. Γίνεται αύριο, μετά το φαγητό;»
Ο δεύτερος σύντροφος πρώτα έλεγξε αν κατάλαβε, αναγνώρισε πώς βίωσε τη στιγμή ο σύντροφός του και απάντησε στο αίτημα. Δεν συμφώνησε με όλα: έδωσε τη δική του εκδοχή για το τι συνέβη και πρότεινε άλλη ώρα από αυτή που του ζητήθηκε. Η απάντησή του αφήνει χώρο και για τις δύο οπτικές.
Το παράδειγμα δείχνει μια κατεύθυνση. Στην πράξη, οι ίδιες λέξεις μπορεί να ακουστούν πολύ διαφορετικά όταν υπάρχει ένταση, κούραση ή συσσωρευμένο παράπονο.
Δεξιότητες και πλαίσια: οδηγοί, όχι συνταγές
Οι επικοινωνιακές δεξιότητες μπορούν να βοηθήσουν ένα ζευγάρι, αλλά από μόνες τους δεν εξασφαλίζουν μια πιο ικανοποιητική σχέση. Σε μελέτες εκπαίδευσης ζευγαριών, η βελτίωση στην επικοινωνία δεν εξηγούσε πάντα τις αλλαγές στην ικανοποίηση από τη σχέση.¹⁴ Και τα οφέλη τέτοιων προγραμμάτων ποικίλλουν από ζευγάρι σε ζευγάρι.¹⁵
Η Μη Βίαιη Επικοινωνία, η EFT και η προσέγγιση Gottman μπορούν να προσφέρουν διαφορετικούς τρόπους να οργανώσουμε μια δύσκολη συζήτηση ή να καταλάβουμε τι συμβαίνει ανάμεσα στους δύο συντρόφους. Βοηθά να τις βλέπουμε ως οδηγούς και όχι ως καθολικές συνταγές: ένα θεραπευτικό μοντέλο μπορεί να έχει ερευνητική υποστήριξη χωρίς να έχει αποδειχθεί κάθε μεμονωμένη συμβουλή του για κάθε ζευγάρι και κάθε διαφωνία.¹⁶
Όταν η ίδια συζήτηση επαναλαμβάνεται
Πολλά ζευγάρια γνωρίζουν αυτή την αίσθηση: το θέμα αλλάζει, αλλά η συζήτηση καταλήγει ξανά στο ίδιο σημείο. Οι ίδιες φράσεις, η ίδια ένταση, η ίδια απόσταση στο τέλος.
Τότε ίσως βοηθά να αλλάξουμε την ερώτηση. Αντί για «ποιος έχει δίκιο;», μπορούμε να αναρωτηθούμε:
«Τι συμβαίνει ανάμεσά μας όταν μιλάμε γι’ αυτό;»
«Τι κάνω εγώ, τι κάνεις εσύ, και πώς το ένα φέρνει το άλλο;»
Έτσι οι δύο σύντροφοι, αντί να στέκονται ο ένας απέναντι στον άλλον, μπορούν για λίγο να κοιτάξουν μαζί τον κύκλο στον οποίο έχουν πιαστεί. Το «πάλι τα ίδια κάνεις» γίνεται «πάλι πιαστήκαμε στα ίδια», και ο κύκλος γίνεται το κοινό τους πρόβλημα – όχι ο ένας από τους δύο.³
Μια σχέση όπου τα δύσκολα μπορούν να λέγονται
Ο στόχος είναι τα δύσκολα θέματα να μένουν ανοιχτά, ακόμη κι όταν οι συζητήσεις έχουν ένταση και δεν βγαίνουν τέλειες. Οι δύο σύντροφοι να μπορούν να λένε τι τους απασχολεί, να προσπαθούν να καταλάβουν ο ένας τον άλλον και να διαφωνούν, χωρίς το πραγματικό θέμα να χάνεται μέσα στον τρόπο που το συζητούν.
Πηγές
Schrodt, P., Witt, P. L., & Shimkowski, J. R. (2014). A meta-analytical review of the demand/withdraw pattern of interaction and its associations with individual, relational, and communicative outcomes. Communication Monographs, 81(1), 28–58. https://doi.org/10.1080/03637751.2013.813632
Eldridge, K., Cencirulo, J., & Edwards, E. (2017). Demand-withdraw patterns of communication in couple relationships. In J. Fitzgerald (Ed.), Foundations for couples’ therapy: Research for the real world (pp. 112–122). Routledge.
Johnson, S. M. (2004). The practice of emotionally focused couple therapy: Creating connection (2nd ed.). Brunner-Routledge.
Ross, J. M., Karney, B. R., Nguyen, T. P., & Bradbury, T. N. (2019). Communication that is maladaptive for middle-class couples is adaptive for socioeconomically disadvantaged couples. Journal of Personality and Social Psychology, 116(4), 582–597. https://doi.org/10.1037/pspi0000158
Kanter, J. B., Lavner, J. A., Lannin, D. G., Hilgard, J., & Monk, J. K. (2022). Does couple communication predict later relationship quality and dissolution? A meta-analysis. Journal of Marriage and Family, 84(2), 533–551. https://doi.org/10.1111/jomf.12804
Johnson, M. D., Lavner, J. A., Mund, M., Zemp, M., Stanley, S. M., Neyer, F. J., Impett, E. A., Rhoades, G. K., Bodenmann, G., Weidmann, R., Bühler, J. L., Burriss, R. P., Wünsche, J., & Grob, A. (2022). Within-couple associations between communication and relationship satisfaction over time. Personality and Social Psychology Bulletin, 48(4), 534–549. https://doi.org/10.1177/01461672211016920
Nguyen, T. P., Williamson, H. C., & Bradbury, T. N. (2017). Redefining communication in couple relationships. In J. Fitzgerald (Ed.), Foundations for couples’ therapy: Research for the real world (pp. 61–70). Routledge.
Overall, N. C., & McNulty, J. K. (2017). What type of communication during conflict is beneficial for intimate relationships? Current Opinion in Psychology, 13, 1–5. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2016.03.002
Rosenberg, M. B. (2015). Nonviolent communication: A language of life (3rd ed.). PuddleDancer Press.
Gottman, J. M., & Gottman, J. S. (2024). The new marriage clinic: A scientifically based marital therapy updated (2nd ed.). W. W. Norton & Company.
Reis, H. T. (2017). The interpersonal process model of intimacy: Maintaining intimacy through self-disclosure and responsiveness. In J. Fitzgerald (Ed.), Foundations for couples’ therapy: Research for the real world (pp. 216–225). Routledge.
Gordon, A. M., & Diamond, E. (2023). Feeling understood and appreciated in relationships: Where do these perceptions come from and why do they matter? Current Opinion in Psychology, 53, Article 101687. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2023.101687
Arican-Dinc, B., & Gable, S. L. (2023). Responsiveness in romantic partners’ interactions. Current Opinion in Psychology, 53, Article 101652. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2023.101652
Williamson, H. C., Altman, N., Hsueh, J. A., & Bradbury, T. N. (2016). Effects of relationship education on couple communication and satisfaction: A randomized controlled trial with low-income couples. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 84(2), 156–166. https://doi.org/10.1037/ccp0000056
Markman, H. J., Hawkins, A. J., Stanley, S. M., Halford, W. K., & Rhoades, G. K. (2022). Helping couples achieve relationship success: A decade of progress in couple relationship education research and practice, 2010–2019. Journal of Marital and Family Therapy, 48(1), 251–282. https://doi.org/10.1111/jmft.12565
Lebow, J., & Snyder, D. K. (2022). Couple therapy in the 2020s: Current status and emerging developments. Family Process, 61(4), 1359–1385. https://doi.org/10.1111/famp.12824
Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική ή ψυχοσεξουαλική αξιολόγηση.
