Γιώργος Κορδώνιας – Ψυχολόγος – Ψυχοσεξολόγος
«Είναι ψυχολογικό ή οργανικό;» Πρόκειται για μία από τις πιο συχνές απορίες όταν εμφανίζεται μια σεξουαλική δυσκολία. Όταν θέτουμε έτσι το ερώτημα, είναι εύκολο να υποθέσουμε ότι η δυσκολία οφείλεται σε μία μόνο αιτία, είτε σωματική είτε ψυχολογική.
Στην πράξη, μια δυσκολία στη σεξουαλική επιθυμία, στη διέγερση, στη στύση, στον οργασμό, στην εκσπερμάτιση ή μια εμπειρία πόνου κατά τη σεξουαλική επαφή μπορεί να σχετίζεται με διαφορετικούς παράγοντες. Μερικές φορές υπάρχει ένας σαφώς κυρίαρχος ιατρικός παράγοντας. Άλλες φορές έχουν σημασία περισσότεροι παράγοντες, οι οποίοι μπορεί να αλληλεπιδρούν και να αλλάζουν με τον χρόνο.
Η βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση προτείνει μια πολυδιάστατη αξιολόγηση, ώστε να εξετάζουμε ποιοι παράγοντες έχουν σημασία, ανάλογα με τον άνθρωπο και τη δυσκολία που αντιμετωπίζει. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δυσκολία είναι εξίσου βιολογική, ψυχολογική, σχεσιακή και κοινωνική ή ότι «όλα προκαλούν τα πάντα». Η σημασία κάθε διάστασης μπορεί να διαφέρει πολύ από περίπτωση σε περίπτωση.¹,²
Τι σημαίνει στην πράξη η βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση;
Η βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση είναι ουσιαστικά ένας τρόπος να οργανώνουμε την αξιολόγηση μιας σεξουαλικής δυσκολίας. Αντί να αναζητούμε από την αρχή μία αιτία, εξετάζουμε τέσσερις διαστάσεις: τη σωματική υγεία, την ψυχολογική εμπειρία του ανθρώπου, τη σχέση με τον ή τη σύντροφο, εφόσον υπάρχει, και το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ζει.¹,²,³
Στόχος είναι να κατανοήσουμε ποιοι παράγοντες μπορεί να σχετίζονται με τη δυσκολία, πώς ενδέχεται να συνδέονται μεταξύ τους και ποιες διαστάσεις έχουν μεγαλύτερη σημασία για τον συγκεκριμένο άνθρωπο. Η χρησιμότητα της προσέγγισης βρίσκεται κυρίως στο ότι μας βοηθά να μη βιαστούμε να αποκλείσουμε κάτι που μπορεί να είναι σημαντικό και να διερευνήσουμε τι έχει ουσιαστική σημασία για τον κάθε άνθρωπο.
Η βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση εξετάζει διαφορετικές διαστάσεις, χωρίς να θεωρεί ότι έχουν όλες την ίδια σημασία σε κάθε περίπτωση.
Μπορούμε να πούμε πόσο «βιολογική» ή πόσο «ψυχολογική» είναι μια δυσκολία;
Η βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση μας βοηθά να κατανοήσουμε ποιοι παράγοντες φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη σημασία για τη δυσκολία ενός συγκεκριμένου ανθρώπου, αντί να επιχειρούμε να υπολογίσουμε πόσο βιολογική ή πόσο ψυχολογική είναι.¹,²
Δύο άνθρωποι μπορεί να περιγράφουν μια παρόμοια δυσκολία και, όταν η εικόνα τους εξεταστεί προσεκτικά, να φανεί ότι για τον καθένα έχουν σημασία διαφορετικοί παράγοντες. Στον έναν μπορεί να ξεχωρίζει ένα ιατρικό ζήτημα· στον άλλον, η πίεση για το πώς «τα πάει» ή όσα συμβαίνουν στη σχέση. Η πολυδιάστατη ματιά βοηθά να εξετάσουμε την εικόνα πιο ολοκληρωμένα και να ξεχωρίσουμε ποιες διαστάσεις αξίζει να εξεταστούν πιο προσεκτικά σε κάθε περίπτωση.
Με άλλα λόγια, η βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση λειτουργεί ως πλαίσιο που βοηθά να οργανώσουμε τη διερεύνηση και να ξεχωρίσουμε τι φαίνεται να έχει ουσιαστική σημασία για τον κάθε άνθρωπο. Το πώς προκύπτει μια συγκεκριμένη σεξουαλική δυσκολία παραμένει ξεχωριστό ερώτημα, που εξετάζεται με βάση τα δεδομένα της κάθε περίπτωσης.
Γιατί η «ιστορία» μιας δυσκολίας μπορεί να αλλάζει με τον χρόνο
Ένας από τους λόγους που το ερώτημα: «ψυχολογικό ή οργανικό;» συχνά δεν αρκεί είναι ότι η έναρξη μιας δυσκολίας και η διατήρησή της δεν είναι πάντοτε το ίδιο πράγμα. Ό,τι συνέβαινε όταν πρωτοεμφανίστηκε μια δυσκολία μπορεί να διαφέρει από ό,τι φαίνεται να έχει σημασία σήμερα.²,³,⁴
Ας πάρουμε ένα υποθετικό παράδειγμα. Μια σωματική αλλαγή μπορεί να είναι αυτό που φέρνει πρώτο τη δυσκολία στην επιφάνεια. Στις επόμενες επαφές, όμως, μπορεί να προστεθούν ανησυχία, φόβος ότι θα ξανασυμβεί, η τάση να ελέγχει κανείς διαρκώς πώς «ανταποκρίνεται», αντί να αφήνεται περισσότερο σε όσα συμβαίνουν εκείνη τη στιγμή, ή και η αποφυγή. Μπορεί να αλλάξει και η επικοινωνία με τον/τη σύντροφο. Έτσι, παράγοντες που δεν εξηγούν την αρχική εμφάνιση μπορεί να αποκτήσουν σημασία για το πώς εξελίσσεται η εμπειρία. Πρόκειται για ένα πιθανό μοτίβο, ανάμεσα σε πολλά διαφορετικά. Εδώ, η ανησυχία εμφανίζεται αφού έχει ήδη ξεκινήσει η δυσκολία και μπορεί να αποκτήσει σημασία για το πώς εξελίσσεται στη συνέχεια.
Αντίστοιχα, όταν μια δυσκολία εμφανίζεται σε περίοδο έντονου άγχους, το άγχος μπορεί να είναι μέρος της εικόνας χωρίς να σημαίνει ότι η δυσκολία είναι «ψυχολογική» ή ότι εξηγεί από μόνο του τι συμβαίνει. Ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να χρειάζεται να εξεταστούν και αλλαγές στην υγεία, πόνος ή η φαρμακευτική αγωγή.
Γι' αυτό βοηθά να ξεχωρίζουμε τρία ερωτήματα: τι συνέβαινε όταν ξεκίνησε η δυσκολία, τι φαίνεται να τη συντηρεί ή να τη διαμορφώνει σήμερα, και τι είναι συνέπεια της ίδιας της δυσκολίας, για παράδειγμα, η απογοήτευση ή η αμηχανία που μπορεί να ακολουθήσουν. Μια συνέπεια δεν είναι αυτόματα και αυτό που κρατά τη δυσκολία. Και οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα μπορεί να αλλάζουν με τον χρόνο.²,³
Ποιοι παράγοντες μπορεί να αξίζει να εξεταστούν;
Βιολογικοί και ιατρικοί παράγοντες
Η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει τη γενική σωματική υγεία, πρόσφατες σωματικές αλλαγές, την εμπειρία πόνου και τη φαρμακευτική αγωγή, όπου αυτό είναι σχετικό. Όταν η εικόνα το υποδεικνύει, η ιατρική εκτίμηση είναι βασικό κομμάτι της διερεύνησης, γιατί ένας ιατρικός παράγοντας μπορεί να έχει κεντρικό ρόλο.¹,²
Ωστόσο, η αναγνώριση ενός ιατρικού παράγοντα δεν εξηγεί από μόνη της πώς βιώνει ο άνθρωπος τη δυσκολία ή τι σημαίνει αυτή για τη σεξουαλική του ζωή.
Ψυχολογικοί παράγοντες
Εδώ ανήκουν οι σκέψεις, τα συναισθήματα και ο τρόπος που στρέφεται η προσοχή κατά τη σεξουαλική εμπειρία. Ένας άνθρωπος μπορεί, για παράδειγμα, να ανησυχεί έντονα για το πώς «τα πάει» στο σεξ, να παρακολουθεί συνεχώς την ανταπόκρισή του, να ντρέπεται για το σώμα του ή να αποφεύγει καταστάσεις από φόβο ότι κάτι θα πάει στραβά. Μέρος αυτής της διάστασης είναι επίσης η διάθεση και το τι σημαίνουν για κάποιον δύσκολες εμπειρίες του παρελθόντος.
Η σχέση αυτών των παραγόντων με τις σεξουαλικές δυσκολίες μπορεί να διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Άλλοτε μπορεί να συμβάλλουν στη δυσκολία, άλλοτε να εμφανίζονται ως συνέπειά της και άλλοτε να συνυπάρχουν και οι δύο κατευθύνσεις.¹,²,⁴ Το ίδιο ισχύει και για δύσκολες εμπειρίες του παρελθόντος: η σημασία τους χρειάζεται να εκτιμάται με βάση το ιστορικό και την εμπειρία του κάθε ανθρώπου.
Σχεσιακοί και διαπροσωπικοί παράγοντες
Όταν υπάρχει σύντροφος, έχουν σημασία η επικοινωνία, οι προσδοκίες του καθενός, οι διαφορές στην επιθυμία, το αν το σεξ περιλαμβάνει το είδος της διέγερσης που ταιριάζει στον καθένα, αλλά και ο τρόπος που ερμηνεύει ο καθένας όσα συμβαίνουν. Για παράδειγμα, μια αλλαγή στη σεξουαλική ανταπόκριση μπορεί να ερμηνευτεί από τον/τη σύντροφο ως έλλειψη έλξης. Τέτοιες ερμηνείες, και οι αντιδράσεις που τις συνοδεύουν, μπορεί να επηρεάζουν το πώς βιώνουν και οι δύο τη δυσκολία.¹,⁴
Το ότι η σχέση έχει σημασία για το πώς βιώνεται μια δυσκολία δεν σημαίνει ότι ο ένας από τους δύο την προκάλεσε ή ότι «φταίει».
Κοινωνικοί και πολιτισμικοί παράγοντες
Το περιβάλλον στο οποίο ζούμε μπορεί επίσης να παίζει ρόλο. Μηνύματα όπως «η διείσδυση είναι ο πραγματικός σκοπός του σεξ» ή «ο οργασμός πρέπει να συμβαίνει με έναν συγκεκριμένο τρόπο» μπορεί να διαμορφώνουν προσδοκίες και να επηρεάζουν το πώς ερμηνεύει κανείς μια αλλαγή, για παράδειγμα, αν τη βιώνει ως «αποτυχία».¹
Πέρα από τις πεποιθήσεις, οι κοινωνικοί παράγοντες περιλαμβάνουν και πρακτικές συνθήκες, όπως η έλλειψη χρόνου ή ιδιωτικότητας, το στίγμα και τα εμπόδια στην πρόσβαση σε κατάλληλη φροντίδα. Μια συμπεριληπτική αξιολόγηση αναγνωρίζει αυτές τις συνθήκες χωρίς να κάνει στερεότυπες υποθέσεις με βάση το φύλο, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα φύλου ή την καταγωγή ενός ανθρώπου. Αντίστοιχα, οι πολιτισμικές ή θρησκευτικές αξίες κάποιου δεν είναι από μόνες τους πρόβλημα προς «διόρθωση»· είναι μέρος του πλαισίου που αξίζει να γίνει κατανοητό.¹
Μια αλλαγή στη σεξουαλική λειτουργία σημαίνει πάντα σεξουαλική διαταραχή;
Όχι. Η σεξουαλική λειτουργία, η δυσφορία που μπορεί να προκαλεί μια αλλαγή και η ικανοποίηση από τη σεξουαλική ζωή είναι τρεις διαφορετικές πλευρές της σεξουαλικής εμπειρίας. Κάποιος μπορεί να παρατηρεί μια αλλαγή στη λειτουργία χωρίς να τον απασχολεί ιδιαίτερα, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να επιβαρύνεται πολύ από κάτι που απ' έξω μοιάζει μικρό. Γι' αυτό, για να φανεί αν μια αλλαγή αποτελεί πρόβλημα, έχει σημασία και το πώς τη βιώνει ο ίδιος ο άνθρωπος, τι επιπτώσεις έχει και ποιοι είναι οι δικοί του στόχοι.²,³
Ο όρος «δυσφορία» χρησιμοποιείται με κάποιες διαφορές στις πηγές, αλλά με απλά λόγια αφορά το πόσο ενοχλεί, βαραίνει ή απασχολεί έναν άνθρωπο αυτό που συμβαίνει. Στην καθημερινότητα μπορεί να εκφράζεται ως εκνευρισμός, ανησυχία, ντροπή, ανασφάλεια ή φόβος ότι θα απογοητεύσει τον/τη σύντροφο. Αυτές οι εμπειρίες μας βοηθούν να καταλάβουμε καλύτερα πώς βιώνει ο άνθρωπος τη δυσκολία.
Μέσα σε ένα ζευγάρι, έχει σημασία και το πώς βιώνει τη δυσκολία ο/η σύντροφος. Η δική του/της δυσφορία αξίζει να λαμβάνεται υπόψη ως μέρος της σχεσιακής εικόνας, χωρίς όμως να αποτελεί από μόνη της διάγνωση για τον άλλον.⁵ Αντίστοιχα, μια διαφορά στην επιθυμία ανάμεσα στους δύο συντρόφους χρειάζεται να κατανοείται μέσα στο δικό τους πλαίσιο και όχι να θεωρείται αυτόματα ένδειξη «δυσλειτουργίας».⁴ Σημασία έχει πώς τη βιώνουν, αν δημιουργεί πίεση ή συγκρούσεις και πώς επηρεάζει τη σχέση και τη σεξουαλική τους ζωή.
Όταν εμφανίζεται μια νέα σωματική αλλαγή, μπορεί να χρειάζεται ιατρική εκτίμηση, ακόμη κι αν δεν προκαλεί δυσφορία.
Πώς μοιάζει μια βιοψυχοκοινωνική αξιολόγηση στην πράξη;
Η αξιολόγηση ξεκινά από το ιστορικό και τη χρονική σειρά. Μερικά από τα ερωτήματα που βοηθούν είναι:
Πότε ξεκίνησε η δυσκολία και τι άλλο συνέβαινε εκείνη την περίοδο;
Τι άλλαξε πρώτο και τι ακολούθησε;
Εμφανίζεται πάντα ή μόνο σε ορισμένες συνθήκες;
Υπήρξαν αλλαγές στην υγεία, στον πόνο ή στη φαρμακευτική αγωγή;
Τι κάνει τα πράγματα λίγο ευκολότερα και τι τα επιβαρύνει;
Πώς το βιώνει ο ίδιος ο άνθρωπος και τι τον απασχολεί περισσότερο σήμερα;
Τι συμβαίνει στη σχέση, στην επικοινωνία, στις προσδοκίες και στην καθημερινότητα;
Η αξιολόγηση οργανώνεται γύρω από το ιστορικό, τη χρονική σειρά και το πλαίσιο, ώστε να φανεί τι χρειάζεται να εξεταστεί πιο προσεκτικά.
Τα ερωτήματα αυτά βοηθούν να σχηματιστεί μια εικόνα: ποιοι παράγοντες φαίνονται σχετικοί σήμερα και τι χρειάζεται να εξεταστεί πιο προσεκτικά. Δεν είναι τεστ που «βγάζει» διάγνωση ούτε αποδεικνύουν από μόνα τους τι προκάλεσε τη δυσκολία.²,³,⁴,⁵
Η αξιολόγηση προσαρμόζεται στην εικόνα και στις ανάγκες του κάθε ανθρώπου. Όταν υπάρχει σύντροφος, μπορεί να περιλαμβάνει και τη σχέση, πάντα με τη συναίνεση του ανθρώπου που ζητά βοήθεια. Η βοήθεια μπορεί να ξεκινήσει ατομικά και, όταν αυτό ταιριάζει στην περίπτωση και υπάρχει συναίνεση, να συμπεριλάβει και τον/τη σύντροφο.
Τι σημαίνει αυτό για την αντιμετώπιση και την παραπομπή;
Η παρέμβαση προσαρμόζεται σε όσα έχουν ουσιαστική σημασία για τον κάθε άνθρωπο. Αν ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες είναι ιατρικός, αυτό επηρεάζει και το ποια επαγγελματική φροντίδα χρειάζεται να έχει προτεραιότητα. Αν στην εικόνα έχουν σημασία η πίεση για «επίδοση», η αποφυγή, περιοριστικές προσδοκίες ή δυσκολίες στην επικοινωνία, η ψυχοσεξουαλική θεραπεία μπορεί να εστιάσει σε αυτά.¹,²
Η επιλογή των επαγγελματιών που θα συμμετέχουν στη φροντίδα γίνεται επίσης εξατομικευμένα. Ανάλογα με την εικόνα, μπορεί να είναι χρήσιμη η συμβολή γιατρού κατάλληλης ειδικότητας, ψυχολόγου–ψυχοσεξολόγου ή άλλου επαγγελματία υγείας. Κάθε ειδικότητα μπορεί να φωτίζει διαφορετικές πλευρές της ίδιας εικόνας και μια παραπομπή προσθέτει μια ακόμη επαγγελματική ματιά. Η παραπομπή δείχνει ποια οπτική χρειάζεται να προστεθεί στην αξιολόγηση, χωρίς να καθορίζει από μόνη της την αιτία της δυσκολίας.
Όταν έχουν σημασία περισσότερες από μία διαστάσεις, μπορεί να επιλεγεί συνεργασία ανάμεσα σε επαγγελματίες, ώστε να καλυφθούν οι παράγοντες που έχουν μεγαλύτερη σημασία για τον άνθρωπο. Η μορφή και η έκταση αυτής της συνεργασίας προσαρμόζονται στις ανάγκες και στην εικόνα του κάθε ανθρώπου.
Οι στόχοι είναι επίσης εξατομικευμένοι. Ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να αφορούν τη σωματική λειτουργία, τον πόνο ή τη δυσφορία, την επικοινωνία, μεγαλύτερη ευελιξία στο πώς γίνεται το σεξ ή τη σεξουαλική ικανοποίηση.
Επιπλέον, η ανταπόκριση σε μια θεραπεία μάς δίνει πληροφορίες για το πώς ανταποκρίνεται ο άνθρωπος στη συγκεκριμένη παρέμβαση. Η αρχική αιτία χρειάζεται να εκτιμάται μέσα από το συνολικό ιστορικό και την αξιολόγηση. Έτσι, μια βελτίωση με ψυχοθεραπεία ή με φαρμακευτική παρέμβαση αποτελεί ένα ακόμη στοιχείο για την πορεία της δυσκολίας, ενώ η εκτίμηση της αρχικής της αιτίας βασίζεται στο σύνολο της εικόνας.
Το πιο χρήσιμο ερώτημα
Η βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση μας βοηθά να αποφεύγουμε τις πρόωρες μονοδιάστατες εξηγήσεις και να διερευνούμε τι μπορεί να συνέβαλε στην αρχή μιας σεξουαλικής δυσκολίας, τι μπορεί να τη διατηρεί σήμερα και τι χρειάζεται ο κάθε άνθρωπος ή το κάθε ζευγάρι.
Αν μια αλλαγή στη σεξουαλική ζωή επιμένει, ανησυχεί ή βαραίνει κάποιον, αξίζει να τη συζητήσει με κατάλληλο επαγγελματία. Το ουσιαστικό ερώτημα, τότε, δεν είναι τόσο «ψυχολογικό ή οργανικό;» όσο «ποιοι παράγοντες έχουν σημασία εδώ, αυτή τη στιγμή, τι χρειάζεται πραγματικά να αξιολογηθεί και τι ταιριάζει στις ανάγκες και στους στόχους αυτού του ανθρώπου;»
Πηγές
Hall, K. S. K., & Binik, Y. M. (Eds.). (2020). Principles and practice of sex therapy (6th ed.). Guilford Press.
Kirana, P.-S., Tripodi, F., Reisman, Y., & Porst, H. (Eds.). (2013). The EFS and ESSM syllabus of clinical sexology. Medix Publishers.
Lew-Starowicz, M., Giraldi, A., & Krüger, T. H. C. (Eds.). (2021). Psychiatry and sexual medicine: A comprehensive guide for clinical practitioners. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-52298-8
Metz, M. E., Epstein, N. B., & McCarthy, B. (2018). Cognitive-behavioral therapy for sexual dysfunction. Routledge.
Weiner, L., & Avery-Clark, C. (2017). Sensate focus in sex therapy: The illustrated manual. Routledge.
Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική ή ψυχοσεξουαλική αξιολόγηση.
