Τι είναι η ψυχοσεξουαλική θεραπεία και πότε μπορεί να βοηθήσει;
Γιώργος Κορδώνιας — Ψυχολόγος – Ψυχοσεξολόγος
Μια αλλαγή στη σεξουαλική επιθυμία, το άγχος για τη στύση, ο πόνος κατά τη σεξουαλική επαφή ή η δυσκολία στον οργασμό μπορεί να γεννήσουν ερωτήματα που δεν είναι πάντα εύκολο να εκφραστούν. «Γιατί μου συμβαίνει;», «Θα συνεχιστεί;», «Πώς να το συζητήσω με τον άνθρωπό μου;» είναι μερικές μόνο από τις σκέψεις που μπορεί να συνοδεύουν μια τέτοια εμπειρία.
Η ψυχοσεξουαλική θεραπεία προσφέρει έναν χώρο, όπου τέτοιες δυσκολίες μπορούν να συζητηθούν και να διερευνηθούν με συστηματικό τρόπο. Αφετηρία είναι αυτό που απασχολεί τον άνθρωπο: η σεξουαλική λειτουργία, η ευχαρίστηση, η οικειότητα, η σχέση με το σώμα ή η επικοινωνία με έναν σύντροφο. Για να ζητήσει κάποιος βοήθεια, δεν χρειάζεται να έχει ήδη καταλάβει την αιτία, ούτε να περιμένει μέχρι η δυσκολία να γίνει κρίση.
Τι είναι η ψυχοσεξουαλική θεραπεία;
Η ψυχοσεξουαλική θεραπεία είναι μια εξειδικευμένη μορφή ψυχοθεραπευτικής φροντίδας με επίκεντρο τη σεξουαλική υγεία. Συνδυάζει τη θεραπευτική συζήτηση με ενημέρωση και, ανάλογα με το αίτημα, συγκεκριμένες παρεμβάσεις που βοηθούν τον άνθρωπο να κατανοήσει και να αντιμετωπίσει όσα τον δυσκολεύουν. Οι στόχοι συμφωνούνται από κοινού και μπορεί να αφορούν τη μείωση του άγχους, τη βελτίωση της σεξουαλικής λειτουργίας ή μια περισσότερο ικανοποιητική σχέση με τη σεξουαλικότητα.
Βασικό της πλαίσιο είναι η βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση. Με απλά λόγια, η συγκεκριμένη προσέγγιση εξετάζει το πώς συνδέονται μεταξύ τους το σώμα, οι σκέψεις και τα συναισθήματα, οι σχέσεις και το κοινωνικό περιβάλλον. Μια σωματική αλλαγή μπορεί να επηρεάζει την αυτοπεποίθηση. Η προσδοκία αποτυχίας μπορεί να δημιουργήσει άγχος επίδοσης. Τα μηνύματα που έχει μάθει κάποιος για το σεξ και οι πεποιθήσεις με τις οποίες λειτουργεί μπορεί να δυσκολεύουν την έκφραση των αναγκών του και των προτιμήσεών του. Η σημασία κάθε παράγοντα διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Γι’ αυτό η θεραπεία προσαρμόζεται στη συγκεκριμένη περίπτωση. Για ένα άτομο μπορεί προτεραιότητα να είναι η μείωση του φόβου και του άγχους γύρω από τη σεξουαλική επαφή. Για κάποιο άλλο, να μπορεί να επικοινωνεί τις επιθυμίες και τα όριά του ή να προσαρμοστεί σε αλλαγές που σχετίζονται με την υγεία του, λόγω ηλικίας, προβλημάτων υγείας, φαρμακευτικής αγωγής κ.α. Η προσωπική εμπειρία του καθενός και οι επιθυμητές αλλαγές που θεωρεί σημαντικές δίνουν κατεύθυνση στις συνεδρίες ψυχοσεξουαλικής θεραπείας.
Η σεξουαλική υγεία επηρεάζεται από αλληλεπιδρώντες βιολογικούς, ψυχολογικούς, σχεσιακούς και κοινωνικοπολιτισμικούς παράγοντες.
Τι συμβαίνει — και τι δεν συμβαίνει — στη συνεδρία;
Η ψυχοσεξουαλική θεραπεία βασίζεται στη συζήτηση και σε σαφή θεραπευτικά όρια. Ο θεραπευτής δεν έχει σεξουαλική επαφή ή οποιαδήποτε σεξουαλική αλληλεπίδραση με τον θεραπευόμενο, δεν παρακολουθεί το άτομο ή το ζευγάρι να έχει σεξουαλική επαφή και δεν ζητά γυμνότητα ή σεξουαλικό άγγιγμα στο πλαίσιο της συνεδρίας. Η αποσαφήνιση αυτών των ορίων έχει σημασία, καθώς οι παρανοήσεις γύρω από την ψυχοσεξουαλική θεραπεία μπορεί να αποθαρρύνουν την αναζήτηση βοήθειας. Με απλά λόγια, η ψυχοσεξουαλική θεραπεία είναι μια εξειδικευμένη μορφή ψυχοθεραπευτικής φροντίδας με επίκεντρο τη σεξουαλική υγεία, τη σεξουαλική λειτουργία και τον τρόπο με τον οποίο η σεξουαλικότητα συνδέεται με το σώμα, τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις σχέσεις και το ευρύτερο πλαίσιο ζωής.
Ορισμένες παρεμβάσεις που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο της ψυχοσεξουαλικής θεραπείας περιλαμβάνουν ασκήσεις που πραγματοποιούνται ιδιωτικά, εκτός συνεδρίας, ατομικά ή με σύντροφο. Ο σκοπός τους συζητείται και η εφαρμογή τους προσαρμόζεται στις ανάγκες και στα όρια του ατόμου ή του ζευγαριού. Στη συνέχεια, η εμπειρία συζητιέται και επεξεργάζεται μαζί με τον θεραπευτή, ώστε να φανεί τι βοήθησε, τι δυσκόλεψε και τι χρειάζεται να προσαρμοστεί. Οι ασκήσεις δεν λειτουργούν ως «τεστ επιτυχίας», αλλά ως μέρος μιας διαδικασίας διερεύνησης και προσαρμογής της θεραπείας στις ανάγκες του συγκεκριμένου ανθρώπου ή ζευγαριού.
Πότε μπορεί να βοηθήσει;
Στα πιο συχνά αιτήματα για ψυχοσεξουαλική θεραπεία ανήκουν οι δυσκολίες στην επιθυμία, στη διέγερση, στη στύση, στον οργασμό ή στην εκσπερμάτιση. Βοήθεια μπορεί, επίσης, να αναζητηθεί για πόνο κατά τη σεξουαλική επαφή, με την κατάλληλη ιατρική διερεύνηση και συνεργασία όπου χρειάζεται. Το άγχος επίδοσης, η ντροπή, η ενοχή και η δυσφορία για το σώμα μπορούν επίσης να αποτελούν αντικείμενο θεραπευτικής δουλειάς.
Σε μια σχέση, το αίτημα μπορεί να αφορά σε διαφορές στη σεξουαλική επιθυμία ή στις σεξουαλικές προτιμήσεις, δυσκολία συζήτησης για το σεξ ή επαναλαμβανόμενη ένταση γύρω από την οικειότητα. Μια διαφορά επιθυμίας δεν σημαίνει από μόνη της ότι κάποιος έχει διαταραχή. Χρειάζεται να εξεταστεί πώς τη βιώνουν οι σύντροφοι, πώς ανταποκρίνονται ο ένας στον άλλον και τι θα ήθελαν να αλλάξει. Η συζήτηση των αναγκών και των ορίων και των δύο είναι ουσιαστικό μέρος αυτής της διερεύνησης.
Άνθρωποι μπορεί ακόμη να ζητούν υποστήριξη για αλλαγές στη σεξουαλική τους ζωή μετά από μια ασθένεια ή θεραπεία, σε μεταβατικές περιόδους στη ζωή τους ή όταν παρελθοντικές ή και τραυματικές εμπειρίες επηρεάζουν τη σημερινή δυνατότητα για οικειότητα και εγγύτητα. Το αίτημα μπορεί να συνδέεται, τόσο με μια συγκεκριμένη δυσκολία στη σεξουαλική λειτουργία, όσο και με το νόημά της για την αυτοεικόνα και τη σχέση.
Η θεραπεία απευθύνεται σε ανθρώπους διαφορετικών φύλων, σεξουαλικών προσανατολισμών και σταδίων ζωής, με ή χωρίς σύντροφο. Η σεξουαλική ταυτότητα και ο σεξουαλικός προσανατολισμός δεν αποτελούν προβλήματα προς διόρθωση. Ομοίως, μια λιγότερο συνηθισμένη σεξουαλική προτίμηση δεν αποτελεί από μόνη της πρόβλημα. Αυτό που έχει σημασία είναι η προσωπική εμπειρία του ανθρώπου, η ύπαρξη ή όχι δυσφορίας, καθώς και ζητήματα συναίνεσης, ορίων και ασφάλειας.
Τι γίνεται στην πρώτη συνάντηση και πώς συνεχίζεται η θεραπεία;
Στην αρχή, ο θεραπευτής προσπαθεί να κατανοήσει το αίτημα που φέρνει ο θεραπευόμενος. Πότε εμφανίστηκε η δυσκολία; Κάτω από ποιες συνθήκες συμβαίνει; Υπήρξαν περίοδοι που ήταν διαφορετικά; Πώς επηρεάζει την καθημερινότητα, τη σχέση και την εικόνα που έχει ο άνθρωπος για τον εαυτό του; Εξετάζονται επίσης το ιστορικό υγείας, η λήψη φαρμάκων, το άγχος, η διάθεση και άλλες εμπειρίες που μπορεί να έχουν σημασία. Η αξιολόγηση βοηθά να διακριθούν οι παράγοντες που συνέβαλαν στην έναρξη του προβλήματος από εκείνους που το συντηρούν σήμερα.
Η ψυχοσεξουαλική θεραπεία είναι μια συνεργατική διαδικασία που ξεκινά από το αίτημα του ανθρώπου, περιλαμβάνει αξιολόγηση και εξατομικευμένες παρεμβάσεις και επανεκτιμάται στην πορεία.
Ας σκεφτούμε ένα υποθετικό παράδειγμα: έπειτα από μια δυσάρεστη σεξουαλική εμπειρία, κάποιος αρχίζει να ανησυχεί έντονα μήπως επαναληφθεί. Παρακολουθεί συνεχώς τη σωματική του ανταπόκριση, πιέζεται και σταδιακά αποφεύγει την επαφή. Η αποφυγή μπορεί να ανακουφίζει προσωρινά, αλλά να αφήνει τον φόβο και την απόσταση μέσα στη σχέση ανεπεξέργαστα. Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος άγχους και αποφυγής αν και αυτή είναι μία πιθανή εξέλιξη, όχι η εξήγηση κάθε σεξουαλικής δυσκολίας.
Με βάση την αξιολόγηση, διαμορφώνονται συγκεκριμένοι στόχοι. Η δουλειά μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοεκπαίδευση σχετικά με τη σεξουαλική λειτουργία και ανταπόκριση, επεξεργασία σκέψεων, όπως «πρέπει πάντα να τα καταφέρνω», διαχείριση του άγχους ή εξάσκηση στην επικοινωνία. Μπορεί επίσης να χρειάζεται χώρος για να εκφραστούν συναισθήματα και εμπειρίες που δυσκολεύουν την εμπιστοσύνη ή την απόλαυση. Η επιλογή των παρεμβάσεων γίνεται με βάση τις ανάγκες του εκάστοτε ανθρώπου.
Συχνά, μπορεί να χρησιμοποιηθεί το sensate focus ή αισθητηριακός εστιασμός. Πρόκειται για οργανωμένες ασκήσεις προσοχής στις σωματικές αισθήσεις και στο άγγιγμα, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη μείωση του άγχους επίδοσης. Η κατάλληλη εφαρμογή τους εξαρτάται από τη θεραπευτική αξιολόγηση. Αντίστοιχα, μπορεί να προταθούν συγκεκριμένα βιβλία ή να γίνουν ασκήσεις επικοινωνίας οι οποίες συνδέουν τη συνεδρία με την καθημερινή ζωή. Η συζήτηση του τι βοήθησε και τι δυσκόλεψε επιτρέπει να προσαρμόζεται η πορεία της θεραπείας ανάλογα.
Χρειάζεται να έρθω μαζί με τον σύντροφό μου;
Η ψυχοσεξουαλική θεραπεία μπορεί να γίνει ατομικά ή με τη συμμετοχή συντρόφου. Η επιλογή εξαρτάται από το αίτημα, τις συνθήκες και τη συμφωνία για το θεραπευτικό πλαίσιο. Δεν χρειάζεται να βρίσκεται κάποιος σε σχέση για να αναζητήσει βοήθεια, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις συνδυάζονται ατομικές και κοινές συναντήσεις.
Όταν συμμετέχουν δύο σύντροφοι, εξετάζεται η εμπειρία και των δύο. Αν υπάρχουν έντονες συγκρούσεις ή δυσκολία συζήτησης, μπορεί να προηγηθεί δουλειά στην επικοινωνία πριν εφαρμοστούν συγκεκριμένες σεξουαλικές παρεμβάσεις. Η θεραπεία βοηθά τους συντρόφους να κατανοήσουν πώς οι αντιδράσεις τους επηρεάζουν την κοινή τους εμπειρία. Αυτό δεν σημαίνει απαραιτήτως απόδοση ίσης ευθύνης για κάθε πρόβλημα. Σημαίνει διερεύνηση με σεβασμό στα συναισθήματα, στις ανάγκες, στα όρια και στην ασφάλεια του καθενός.
Ποιος είναι ο ρόλος της ιατρικής αξιολόγησης;
Σωματικές καταστάσεις, ορμονικές αλλαγές, χρόνιος πόνος και επιδράσεις φαρμάκων μπορεί να συμμετέχουν σε μια σεξουαλική δυσκολία. Γι’ αυτό η ψυχοσεξουαλική θεραπεία χρειάζεται, όταν ενδείκνυται, να συνδέεται με ιατρική αξιολόγηση. Ο κατάλληλος έλεγχος καθορίζεται από το ιστορικό και τα συμπτώματα· δεν υπάρχει ένα κοινό πακέτο εξετάσεων για όλους.
Η συνεργασία μπορεί να αφορά γυναικολόγο, ουρολόγο, ενδοκρινολόγο ή άλλον αρμόδιο επαγγελματία υγείας. Σε ορισμένες περιπτώσεις σεξουαλικού πόνου μπορεί να χρειάζεται και φυσικοθεραπεία πυελικού εδάφους. Η συντονισμένη, διεπιστημονική φροντίδα βοηθά τον άνθρωπο να κατανοεί τον σκοπό κάθε παρέμβασης και τον τρόπο που συνδέεται με τις υπόλοιπες.
Η αναγνώριση ενός σωματικού παράγοντα δεν αποκλείει την ανάγκη ψυχοθεραπευτικής υποστήριξης. Μια δυσκολία, ακόμη και αν έχει οργανικά αίτια, όταν επιμένει μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την αυτοπεποίθηση, να έχει δημιουργήσει φόβο ή να έχει αλλάξει την επικοινωνία του ζευγαριού. Αντίστοιχα, η παρουσία άγχους δεν αποκλείει μια σωματική συνιστώσα. Η συνολική αξιολόγηση καθοδηγεί τον κατάλληλο συνδυασμό της φροντίδας.
Για παράδειγμα, η ιατροφαρμακευτική αντιμετώπιση μιας στυτικής δυσκολίας μπορεί να συνυπάρχει με δουλειά πάνω στην προσδοκία αποτυχίας ή στις παρερμηνείες μεταξύ συντρόφων. Οποιαδήποτε απόφαση για έναρξη, αλλαγή ή διακοπή φαρμακευτικής αγωγής ανήκει στη συνεργασία με τον αρμόδιο ιατρό. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση και διερεύνηση των ανησυχιών που συνοδεύουν ιατρικά προβλήματα και λήψη φαρμακευτικής αγωγής.
Πόσο διαρκεί και τι σημαίνει ότι βοηθά;
Η διάρκεια εξαρτάται από το αίτημα, τους παράγοντες που συμβάλλουν στη διατήρηση του προβλήματος και τους στόχους που έχουν τεθεί. Μερικές ανάγκες καλύπτονται με ενημέρωση ή λίγες συμβουλευτικές συναντήσεις. Άλλες απαιτούν περισσότερο χρόνο, ιδιαίτερα όταν συνδέονται με σύνθετα προβλήματα υγείας, τραυματικές εμπειρίες ή επίμονες σχεσιακές δυσκολίες. Μια αρχική εκτίμηση γίνεται μετά την αξιολόγηση και επανεξετάζεται στην πορεία.
Η βελτίωση μπορεί να σημαίνει λιγότερο άγχος ή πόνο, μεγαλύτερη ικανοποίηση ή πιο ομαλή επικοινωνία, μεταξύ άλλων. Οι στόχοι χρειάζεται να είναι αρκετά συγκεκριμένοι, προκειμένου να μπορεί να συζητηθεί η πρόοδος που σημειώνεται. Η μείωση της δυσφορίας είναι επίσης σημαντικό κριτήριο για την αξιολόγηση της πορείας της θεραπείας. Η βελτίωση, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα το ίδιο για όλους: μπορεί να αφορά τη σεξουαλική λειτουργία, τη μείωση του άγχους ή του πόνου, την επικοινωνία, την αυτοκατανόηση ή μια περισσότερο ικανοποιητική σχέση με τη σεξουαλικότητα.
Υπάρχουν ερευνητικά δεδομένα για επιμέρους παρεμβάσεις, αλλά τα αποτελέσματα και η ποιότητα των μελετών ποικίλλουν. Ένα γενικό ποσοστό «επιτυχίας της ψυχοσεξουαλικής θεραπείας» δεν περιγράφει επαρκώς αυτή την ποικιλία. Σημαντικό είναι να υπάρχουν ρεαλιστικές προσδοκίες, αλλά και η αίσθηση ότι η αλλαγή είναι δυνατή. Η πορεία δεν είναι ίδια για όλους και η βελτίωση μπορεί να έχει διαφορετική μορφή ανάλογα με το αίτημα, τις ανάγκες και τους στόχους του κάθε ανθρώπου.
Μέρος της δουλειάς είναι και η διατήρηση της βελτίωσης: να αναγνωρίζει ο άνθρωπος τι τον βοηθά και πώς μπορεί να ανταποκρίνεται σε μελλοντικές δυσκολίες. Η σεξουαλική εμπειρία παρουσιάζει διακυμάνσεις. Μια απογοητευτική επαφή δεν σημαίνει αυτόματα ότι ακυρώθηκε όλη η πρόοδος.
Πώς επιλέγω επαγγελματία και κάνω το πρώτο βήμα;
Η γενική εκπαίδευση στην ψυχική υγεία δεν σημαίνει απαραίτητα και εξειδίκευση στις σεξουαλικές δυσκολίες. Γι’ αυτό έχει σημασία ο επαγγελματίας να διαθέτει ειδική εκπαίδευση στην ψυχοσεξουαλική θεραπεία και εμπειρία στο αίτημα που σε απασχολεί. Είναι εύλογο να ρωτήσεις ποια είναι η εκπαίδευσή του, πώς προσεγγίζει τέτοιες δυσκολίες, πώς οργανώνει την αξιολόγηση και πότε συνεργάζεται με άλλες ειδικότητες.
Εξίσου σημαντικό είναι να μπορείς να μιλήσεις χωρίς να αισθάνεσαι ότι κρίνεσαι ή πιέζεσαι. Η εμπιστοσύνη αναπτύσσεται σταδιακά, μέσα από τον σεβασμό, τα σαφή όρια και την κατανόηση του τρόπου εργασίας. Πριν ξεκινήσεις, μπορείς επίσης να ενημερωθείς για την εμπιστευτικότητα και τα όριά της, τη διάρκεια και το κόστος των συναντήσεων. Η πρώτη επικοινωνία μπορεί να είναι απλή: αρκεί να περιγράψεις τι σε δυσκολεύει και τι θα ήθελες να διερευνήσεις.
Δεν είναι απαραίτητο να ξέρεις ήδη «τι έχεις» ούτε να διαθέτεις τις σωστές λέξεις. Η διαμόρφωση του αιτήματος είναι μέρος της διαδικασίας και μια πρώτη συνάντηση μπορεί να σε βοηθήσει να ξεκαθαρίσεις αν χρειάζεσαι ενημέρωση, ψυχοθεραπεία, ιατρική αξιολόγηση ή συνδυασμό υποστήριξης, με βάση τις δικές σου ανάγκες και προτεραιότητες.
Πηγές
1. American Association of Sexuality Educators, Counselors and Therapists. (2014). Position on touch and the AASECT certified professional. https://www.aasect.org/position-touch-and-aasect-certified-professional
2. Hall, K. S. K., & Binik, Y. M. (Eds.). (2020). Principles and practice of sex therapy (6th ed.). The Guilford Press.
3. Metz, M. E., Epstein, N. B., & McCarthy, B. (2018). Cognitive-behavioral therapy for sexual dysfunction. Routledge.
4. Weeks, G. R., Gambescia, N., & Hertlein, K. M. (2020). The intersystem approach to sex therapy. Στο K. M. Hertlein, N. Gambescia, & G. R. Weeks (Επιμ.), Systemic sex therapy (3ή έκδ., σ. 1–12). Routledge.
5 Βαϊδάκης, Ν. (2005). Η σεξουαλική συμπεριφορά του ανθρώπου. Βήτα Ιατρικές Εκδόσεις.
Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική ή ψυχοσεξουαλική αξιολόγηση.
