10 χαρακτηριστικά των συνεξαρτημένων ατόμων
Γιώργος Κορδώνιας — Ψυχολόγος – Ψυχοσεξολόγος
Ο συνεξαρτημένος είναι ένας άνθρωπος που είναι συναισθηματικά εξαρτημένος από κάποιο άλλο άτομο σε σημείο εθισμού, είτε αυτό είναι το παιδί του, είτε ένας κακοποιητικός ή εξαρτημένος σύντροφος ή οποιοσδήποτε άλλος. Πρόκειται για τον άνθρωπο εκείνο που ζει για τους άλλους, κρεμιέται πάνω τους, παρατάει τη δική του ζωή, προδίδει τον εαυτό του, δεν έχει μάθει να λέει όχι, μπορεί να δώσει τα πάντα στον άλλον χωρίς να του δώσουν τίποτα, και ανέχεται τα πάντα εξαιτίας της χαμηλής αυτοεκτίμησης και της έλλειψης υγιών ορίων και συνήθως παίρνει τον ρόλο του θύματος και του μάρτυρα, θυματοποιώντας τον εαυτό του με κάθε ευκαιρία. Νιώθει απόλυτα υπεύθυνος για τη ζωή των άλλων, ενώ παραμελεί τα συναισθήματά του και τις πραγματικές του ανάγκες. Είναι εξαρτημένος από να ασχολείται με τα προβλήματα των άλλων και την επίλυσή τους ακόμη και όταν ο άλλος είναι αποφασισμένος να μην κάνει κάτι για να λύσει το πρόβλημα αδυνατώντας να κατανοήσει ότι δεν είναι υπεύθυνος για τις ζωές και τα προβλήματα των άλλων.
Το να δίνει όσο περισσότερα μπορεί και το να θυσιάζεται σαν μάρτυρας για τους άλλους του δίνει την αίσθηση πώς αξίζει σαν άτομο, γι’ αυτό και νιώθει καλά μόνο όταν φροντίζει τους άλλους. Η συνεξάρτηση είναι μια νοσηρή δυναμική στις σχέσεις των ανθρώπων και τους κάνει να αναλαμβάνουν τις ευθύνες, τα προβλήματα, τις ανάγκες, τις επιλογές, τη ζωή, και τους στόχους των άλλων ενώ παραμελούν ή και αγνοούν πλήρως τις δικές τους σκέψεις, ανάγκες και συναισθήματα. Συνήθως υποφέρουν από ενοχές, άγχος και χαμηλή αυτοεκτίμηση.
Έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση και μη υγιή εικόνα για τον εαυτό τους
Τα άτομα με έντονα συνεξαρτητικά στοιχεία νιώθουν μια βαθιά αίσθηση, ντροπής, ανεπάρκειας, αναξιότητας. Συχνά, αυτή η χαμηλή αυτοεκτίμηση καλύπτεται από ένα πέπλο τελειομανίας, η οποία τα αναγκάζει να προσπαθούν συνεχώς να είναι οι καλύτεροι και να καταφέρνουν τα πάντα, καθώς πιστεύουν πως αν όλα είναι τέλεια, τότε θα πάψουν να αισθάνονται άσχημα για τον εαυτό τους. Ταυτόχρονα, μπορεί να παινεύουν τον εαυτό τους για ανούσια πράγματα και να τον επικρίνουν αλύπητα για το παραμικρό λάθος, ενώ παραβλέπουν πολύ σημαντικές αρετές και δυνατά σημεία τους. Επίσης, δε μπορούν να δεχτούν κοπλιμέντα, προσπαθούν συνεχώς να πείσουν τους άλλους ότι αξίζουν για να το πιστέψουν έστω και για μια στιγμή και οι ίδιοι, και πολλές φορές είναι άτομα που ζητούν συνέχεια και για το παραμικρό συγγνώμη ακόμη κι όταν δεν υπάρχει λόγος. Εξαιτίας της υπερβολικά εύθραυστης αυτοεικόνας και της χαμηλής αυτοεκτίμησής τους, μπαίνουν σε αμυντική στάση σε οποιάδήποτε υποψία κριτικής ή ακόμη και απλής διαφωνίας την οποία αντιλαμβάνονται ως απειλή. Δεν εμπιστεύονται τον εαυτό τους και τον αμφισβητούν, και δυσκολεύονται πολύ με την λήψη αποφάσεων. Γενικά, δεν έχουν μια ρεαλιστική εικόνα για τον εαυτό τους.
Παραμελούν τις προσωπικές τους ανάγκες και έχουν την ανάγκη να ευχαριστούν τους άλλους πάση θυσία
Ο συνεξαρτημένος είναι τόσο απασχολημένος ικανοποιώντας τις ανάγκες των άλλων που ξεχνά τελείως να ικανοποιήσει τις δικές του ανάγκες. Βάζει στην άκρη κάθε ανάγκη και ενδιαφέρον του για χάρη του συντρόφου του. Κατά κανόνα προλαβαίνει τις ανάγκες των άλλων και τις ικανοποιεί πριν καν του το ζητήσουν και άσχετα από το αν οι άλλοι όντως το επιθυμούν ή όχι. Μάλιστα, συνήθως νιώθει άβολα ή και ενοχές αν σκεφτεί τον εαυτό του, ή κάνει πράγματα γι’ αυτόν, ενώ δεν είναι σπάνιο να θεωρεί εγωιστικό το να έχει δικές του ανάγκες ή να τις εκφράζει, ειδικά αν έχει η ανατροφή του είχε έντονες θρησκευτικές επιρροές. Ακόμη κι όταν εστιάσει σε δικές του ανάγκες, θα το κάνει σε επιφανειακές ανάγκες όπως π.χ. η εμφάνιση ενώ θα αγνοήσει βασικές ανάγκες αυτοφροντίδας, όπως ο ύπνος ή η διαχείριση του στρες. Επιπλέον, τα άτομα με έντονα συνεξαρτητικά χαρακτηριστικά λένε τα πράγματα που πιστεύουν ότι θέλουν να ακούσουν οι άλλοι, πολλές φορές δεν είναι ειλικρινείς, ενώ φοβούνται και αποφεύγουν τις συγκρούσεις. Ενώ είναι καλό να θέλουμε να συμπονούμε και να ευχαριστήσουμε τους άλλους, τα συνεξαρτημένα άτομα το κάνουν με κάθε κόστος, χωρίς να υπολογίζουν τις δικές τους ανάγκες, τις επιθυμίες, τις αξίες, τους στόχους τους που θυσιάζουν χωρίς δεύτερη σκέψη συμπονώντας και φροντιζοντας εν τω μεταξύ ελάχιστα ή και καθόλου τον ίδιο τους τον εαυτό.Δυσκολεύονται στο να οριοθετούνται στις σχέσεις τους
Τα άτομα με συνεξαρτητικά χαρακτηριστικά συνήθως δεν μπορούν να θέσουν και να κρατήσουν σαφή και σταθερά όρια στις διαπροσωπικές τους σχέσεις. Ή θα έχουν ευάλωτα ή άκαμπτα όρια. Επιτρέπουν στους άλλους να παραβιάζουν τα όρια τους και δυσκολεύονται να πουν όχι με αποτέλεσμα να μην μπορούν να προστατεύσουν τον εαυτό τους, την αξιοπρέπειά τους, και τις ανάγκες τους και δεν απομακρύνουν τον εαυτό τους από άτομα με τοξικές συμπεριφορές και καταστάσεις που παραβιάζουν συστηματικά τα όρια τους. Καθώς δεν έχουν ξεκαθαρίσει μέσα τους ποιες συμπεριφορές ανέχονται και τους αξίζουν και ποιες όχι, δε μπορούν να οριοθετηθούν, αφού για να εκφράσεις στον άλλον τα όριά σου χρειάζεται πρώτα να γνωρίζεις ποια είναι αυτά. Πολλές φορές αγνοούν και παραβιάζουν τα όρια των άλλων και δεν μπορούν να καταλάβουν τον σεβασμό για τις επιλογές και τις αποφάσεις των άλλων και το να μην να μην εισβάλλουν στον προσωπικό τους χώρο. Έτσι, συχνά βρίσκονται σε δυσλειτουργικές σχέσεις, όπου λόγω της έλλειψης ορίων αλλά και σεβασμού για τα όρια των άλλων καταλήγουν είτε θύματα είτε θύτες. Ακόμη, κάποιοι συνεξαρτημένοι έχουν υπερβολικά άκαμπτα όρια, είναι κλειστοί, και αποσύρονται κάνοντας εξαιρετικά δύσκολο να τους πλησιάσουν πραγματικά οι άλλοι.
Αναλαμβάνουν τις ευθύνες των άλλων και ζουν για να φροντίσουν, να αλλάξουν και να σώσουν τους άλλους
Μία από τις συνέπειες των φτωχών ορίων τους είναι ότι όταν κάποιος αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα, οι συνεξαρτημένοι θα βοηθήσουν σε σημείο εγκατάλειψης του εαυτού τους. Πολλές φορές δεν έχουν προσωπική ζωή, αφού παραιτούνται σε μεγάλο βαθμό ή και πλήρως από ό,τι τους δίνει χαρά και πληρότητα είτε αυτό είναι η εργασία που τους γεμίζει, είτε φιλίες, χόμπι, αυτοφροντίδα. Έτσι, καθώς δεν έχουν κάτι που να τους δίνει νόημα στη ζωή τους και επειδή η ταυτότητά τους επικεντρώνεται στις θυσίες τους για τους άλλους, κρέμωνται από τους άλλους και θέλουν είτε να προσφέρουν είτε να τους αλλάξουν είτε να τους σώσουν, είτε το θέλουν οι άλλοι, είτε όχι. Μάλιστα, αν ο άλλος δε θέλει τη βοήθεια, τη διάσωση ή την φροντίδα που του παρέχεται καταναγκαστικά, τότε ο συνεξαρτημένος θα νιώσει απόρριψη, θυμό και ματαίωση και θα συνεχίσει να προσπαθεί να βοηθήσει και να καθορίσει το άλλο άτομο ακόμη κι όταν έχει καταστεί σαφές σε όλους τους τόνους από τον άλλον ότι δεν επιθυμεί τη βοήθεια, τη διάσωση ή τις συμβουλές του. Στον πυρήνα του ψυχισμού του συνεξαρτημένου κυριαρχεί μεταξύ άλλων η ψευδής ελπίδα ότι ο άλλος θα αλλάξει, ή ότι ο συνεξαρτημένος θα τον αλλάξει ή θα τον σώσει. Εκτός από την ανάληψη των ευθυνών των άλλων, πολύ χαρακτηριστική είναι και η αποφυγή της δικιάς τους ευθύνης. Τους συνεξαρτημένους τους χαρακτηρίζει μια βαθειά έλλειψη συναισθηματικής υπευθυνότητας. Τείνουν να θυματοποιούνται και δεν αναγνωρίζουν πώς οι ίδιοι έχουν συμβάλει με τις επιλογές και τις αποφάσεις τους στη διαμόρφωση της κατάστασής τους. Γι’ αυτούς φταίνε οι άλλοι για το τι νιώθουν και τι παθαίνουν οι ίδιοι οι συνεξαρτημένοι. Αυτό καθιστά πολύ δύσκολη τη λήψη βοήθειας που θα φέρει πραγματική αλλαγή, αφού πριν κάνουν οποιαδήποτε ουσιαστική αλλαγή στη ζωή τους, χρειάζεται πρώτα να αναγνωρίσουν το δικό τους μερίδιο ευθύνης, τη δική τους συμβολή στο πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα. Άλλωστε σε μια σχέση σχεδόν ποτέ δεν φταίει μόνο ο ένας. Οι συνεξαρτημένοι κατά κανόνα, είτε αρνούνται ότι υπάρχει πρόβλημα, είτε πιστεύουν ότι άλλος το έχει πρόβλημα, όχι αυτοί, και είτε θα συνεχίσουν να παραπονιούνται είτε θα προσπαθήσουν να επιδιορθώσουν την κατάσταση αλλάζοντας τον άλλον, χωρίς να συνειδητοποιούν ότι πρώτα απ’ όλα χρειάζεται να κοιτάξουν μέσα τους.
Ο έλεγχος είναι το Α και το Ω για τον συνεξαρτημένο
Ένας από τους τρόπους με τους οποίους ο συνεξαρτημένος δε δείχνει σεβασμό για τα όρια των άλλων είναι ο έλεγχος, ο οποίος τους βοηθά στο να νιώθουν ασφαλείς κι έτσι θέλουν να ελέγχουν τους πάντες και τα πάντα, έτσι ώστε οι άλλοι να ζουν όπως θέλει ο συνεξαρτημένος. Δεν νοείται για τον συνεξαρτημένο να ζουν οι άλλοι, όπως αυτοί θέλουν τη ζωή τους. Ο συνεξαρτημένος γονιός, ορίζει το πόσο αξίζει σαν άνθρωπος με βάση τις επιτυχίες ή τις αποτυχίες των παιδιών του. Γι’ αυτό καιθα παλέψει με νύχια και με δόντια για να ελέγξει το πώς θα ζήσουν τα παιδιά του, αγνοώντας πλήρως τις πραγματικές ανάγκες και επιθυμίες τους. Γενικά, το άτομο με έντονα συνεξαρτητικά χαρακτηριστικά θα προσπαθήσει να σου ασκήσει έλεγχο και να υποδείξει τι θα κάνεις και πώς θα το κάνεις και θα το εκλογικεύσει λέγοντας σου πώς το λέει για το καλό σου ή γιατί αυτό είναι το σωστό και πιστεύει πως αυτός το γνωρίζει κι εσύ όχι, ενώ στην πραγματικότητα αυτό που τον ενδιαφέρει είναι ο έλεγχος. Για να καταφέρει να ελέγξει τους άλλους μπορεί να επιστρατεύσει διάφορα μέσα όπως το να το παίξει ανήμπορος, να σε κάνει να νιώσεις ενοχές, να χρησιμοποιήσει διάφορες μορφές πιέσεων και απειλών, να σε συμβουλέψει για το καλό σου, ή να καταφύγει σε άλλα είδη χειριστικής ή κυριαρχικής συμπεριφοράς. Τα συνεξαρτημένα άτομα δεν μπορούν να φανταστούν τη ζωή τους χωρίς το άτομο από το οποίο είναι εξαρτημένα είτε αυτό είναι ο σύντροφός τους είτε το παιδί τους είτε κάποιος άλλος.
Έχουν προβλήματα στις διαπροσωπικές τους σχέσεις
Οι συνεξαρτημένοι αποτελούν μαγνήτες για άτομα με δυσλειτουργικά, κακοποιητικά, ναρκισστικά και άλλα τοξικά μοτίβα συμπεριφοράς, που δεν μπορούν να νιώσουν και να δείξουν την αγάπη τους και κακοποιούν συνεχώς τους συντρόφους τους. Τείνουν να επιλέγουν ξανά και ξανά άτομα με τις ίδιες κακοποιητικές συμπεριφορές, ενώ παραβλέπουν συστηματικά τα υγιή άτομα με τα οποία θα μπορούσαν να συνάψουν ισορροπημένες και ικανοποιητικές συντροφικές ή φιλικές σχέσεις. Για τον συνεξαρτημένο η αγάπη ταυτίζεται με τον πόνο και οι υγιείς, συναισθηματικά ώριμοι και ισορροπημένοι άνθρωποι φαίνονται βαρετοί.
Δεν επικοινωνούν αποτελεσματικά και χαμηλή συναισθηματική νοημοσύνη
Συνήθως, οι συνεξαρτημένοι δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν, να διαχειριστούν και να εκφράσουν τα συναισθήματά τους και τις ανάγκες τους, με άλλα λόγια έχουν χαμηλή συναισθηματική νοημοσύνη. Δεν έχουν μάθει να εκφράζουν τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις ανάγκες τους με υγιή και σαφή τρόπο. Ζηλεύουν παθολογικά, δεν γνωρίζουν πώς να εκφράσουν με σαφήνεια τις ανάγκες τους σε κάθε τομέα, συμπεριλαμβανομένου του σεξ, ενώ συχνά χάνουν την επιθυμία τους για σεξ. Διακρίνουν τα συναισθήματα σε καλά και κακά απωθώντας τα δυσάρεστα και επιθετικά συναισθήματα, με αποτέλεσμα να είναι ευάλωτα στο στρες. Έχουν μάθει να αρνούνται τον θυμό του και είτε τον στρέφουν μέσα τους και τον μετατρέπουν σε αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Εξαιτίας της χαμηλής συναισθηματικής νοημοσύνης τους, αν θέλουν κάτι είτε θα το υπαινιχθούν, είτε θα περιμένουν να το μαντέψει ο άλλος από μόνος του, κι αν δεν το κάνει θα νιώσουν πληγωμένοι κι ότι δεν τον αγαπούν. Ακόμη, πολλές φορές στους συνεξαρτημένους όλα τα καταπιεσμένα και απωθημένα συναισθήματα από τις ακραίες καταστάσεις που βιώνουν συνέχεια οδηγούν σε έντονες εκρήξεις θυμού με το παραμικρό, παθητική επιθετικότητα, αυτοκτονικούς ιδεασμούς, ή εκδηλώνονται ως κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, διαταραχές πρόσληψης τροφής, συνεχής αίσθηση εξουθένωσης και εξάντλησης, και ψυχοσωματικά συμπτώματα όπως πονοκέφαλος, πονόκοιλος, ζαλάδες, αϋπνίες, χρόνιος πόνος και άλλα.
Έχουν την τάση να εθίζονται.
Καθώς πρόκειται για άτομα που αναζητούν πάντα την ευτυχία έξω από αυτούς, πέρα από την εξάρτησή τους από τους ανθρώπους, πολλές φορές αναπτύσσουν εξαρτήσεις και σε άλλα πράγματα όπως χρήση ουσιών, αλκοόλ, φαγητό, εργασιομανία, ψώνια, τζόγο, ηλεκτρονικό υπολογιστή, σεξ. Οι εθισμοί τους αυτοί τους βοηθούν να απωθήσουν τα συναισθήματά τους και να μουδιάσουν τις αισθήσεις τους για να αποφύγουν να έρθουν σε επαφή με τον πραγματικό εαυτό, και τις ανάγκες του πληγωμένου παιδιού μέσα τους, καθώς δεν έχουν αναπτύξει την απαιτούμενη συναισθηματική νοημοσύνη, ώστε να αναγνωρίσουν και να διαχειριστούν εποικοδομητικά τα συναισθήματα που βιώνουν.
Απομονώνονται
Συνήθως τα συνεξαρτημένα άτομα μετά από κάποιο χρονικό διάστημα αρχίζουν να απομονώνονται και να αποφεύγονται πρόσωπα, συνήθειες και καταστάσεις που μέχρι πριν τα ευχαριστούσαν. Η χαμηλή τους αυτοεκτίμηση σε συνδυασμό με τα μόνιμα αισθήματα άγχους, ενοχών, ανημπόριας, ανεπάρκειας, αδιεξόδου, αβοήθητου, ανησυχίας, καταστροφολογίας και φόβου ότι τα πράγματα θα πάνε στραβά καθώς και η τάση τους να βρίσκουν συνεχώς προβλήματα στα πάντα τα κάνουν να απομονώνονται από συγγενείς και φίλους και να μένουν μόνα τους στο σπίτι. Επίσης, πολλές φορές, απομονώνονται από τους δικούς τους ανθρώπους για να ευχαριστήσουν τον σύντροφό τους.
Φοβούνται τη μοναξιά και μένουν σε προβληματικές σχέσεις
Πολλοί συνεξαρτημένοι, επειδή ψάχνουν την ευτυχία έξω από αυτούς, θέλουν τόσο απεγνωσμένα να είναι με κάποιον που θα ανεχτούν κάθε είδους κακοποιητική συμπεριφορά, αρκεί να μην μείνουν μόνοι. Ο συνεξαρτημένος θα μείνει σε μια σχέση, ακόμη κι όταν γνωρίζει ότι ο σύντροφός του είναι επικοινωνιακά, συναισθηματικά ή και σωματικά απών. Θα ανεχτεί τις προσβολές, την υποτίμηση, την απαξίωση, ακόμη και τη σωματική βία. Έτσι, μπορούν να εκθέσουν τον εαυτό τους σε πολύ επικίνδυνες καταστάσεις που συχνά δημιουργούν σοβαρά ψυχολογικά και σωματικά προβλήματα στην υγεία τους. Επίσης, πολλές φορές ο συνεξαρτημένος έχει την τάση να ελαχιστοποιεί και να υποτιμά την σημασία και την σοβαρότητα των προβλημάτων στη σχέση, κάτι που τον κάνει ουσιαστικά να αρνείται να τα αντιμετωπίσει και να αλλάξει την κατάσταση. Προκειμένου να μην μείνει μόνος θα γίνει όπως τον θέλει ο σύντροφός του.
Ελπίζω αυτό το άρθρο να υπήρξε βοηθητικό και χρήσιμο για εσένα, να σου έδωσε τροφή για σκέψη και να αποτελέσει αφορμή για περισσότερη αυτοεξερεύνηση, προβληματισμό και αυτοβελτίωση. Μόνο όταν καταλάβεις ότι είναι στο χέρι σου να αλλάξεις τις επιλογές σου και τις αντιδράσεις σου, και αρχίσεις να φροντίζεις τον εαυτό σου και αναλογιστείς το δικό σου μερίδιο ευθύνης σε κάθε κατάσταση, θα μπορέσεις να αλλάξεις πραγματικά τη ζωή σου προς το καλύτερο.
