Σκοτεινή τριάδα και σκοτεινή τετράδα
Γιώργος Κορδώνιας — Ψυχολόγος – Ψυχοσεξολόγος
Η Σκοτεινή Τριάδα είναι μια θεωρία και μια ονομασία που επινοήθηκε το 2002 από τους Paulhus και Williams και περιλαμβάνει 3 κατηγορίες χαρακτηριστικών προσωπικότητας, τα ναρκισσιστικά, τα ψυχοπαθητικά και τον μακιαβελισμό. Τα 3 αυτά είδη χαρακτηριστικών έχουν ως κοινό στοιχείο τους μια έντονα ανταγωνιστική φύση και μια έντονη προτίμηση υπέρ του ανταγωνισμού, αντί για τη συνεργασία. Το 2013 προστέθηκε σ’ αυτήν την ομάδα χαρακτηριστικών και ο σαδισμός και η σκοτεινή τριάδα έγινε σκοτεινή τετράδα. Αυτά τα αρνητικά ή σκοτεινά χαρακτηριστικά προσωπικότητας έχουν γίνει ολοένα και πιο δημοφιλή όχι μόνο στο χώρο της ψυχολογίας αλλά και της εγκληματολογίας.
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι τα συγκεκριμένα σκοτεινά χαρακτηριστικά δεν αποτελούν διαταραχές προσωπικότητας. Για παράδειγμα αναφορικά με τον ναρκισσισμό, αν υπάρχει σε ακραίο βαθμό τότε ενδεχομένως να πληροί κάποιος τα κριτήρια για να διαγνωστεί με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας και αντίστοιχα συμβαίνει με τα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά και την αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας αν κάποιος τα διαθέτει σε ακραίο βαθμό, αλλά αυτό είναι κάτι που μπορεί να διαγνώσει μόνο ένας ψυχίατρος ή κλινικός ψυχολόγος. Επομένως, ο ναρκισσισμός και τα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά όπως εννοούνται στη θεωρία της σκοτεινής τριάδας και τετράδας δεν αναφέρονται στις αντίστοιχες διαταραχές προσωπικότητας.
Στην περίπτωση του ναρκισσισμού υπάρχουν δύο βασικές κατηγορίες που έχουν μελετηθεί εκτενώς, ο μεγαλειώδης ή φανερός ναρκισσισμός, και ο ευάλωτος ή κρυφός ναρκισσισμός. Στα πλαίσια της σκοτεινής τριάδας συνήθως ο ναρκισσισμός που μελετάται είναι ο μεγαλειώδης ή φανερός. Βασικά στοιχεία του φανερού ναρκισσισμού είναι η κυριαρχικότητα, η αλαζονεία, η υπερβολική ενασχόληση με τον εαυτό, η εκμετάλλευση και χειραγώγηση των άλλων χωρίς να τον νοιάζουν οι συνέπειες των πράξεων του στους άλλους, η αδυναμία του να δει τον κόσμο μέσα από τα μάτια των άλλων, η επιδειξιομανία, η αίσθηση ότι είναι ξεχωριστός και ότι ο κόσμος του χρωστάει, και ένα πολύ εύθραστο εγώ που με το παραμικρό μπορεί να οδηγηθεί σε ξεσπάσματα οργής. Στον κρυφό ναρκισσιστή παρατηρούμε περισσότερο μια ντροπαλότητα, μια δυσπιστία απέναντι στους άλλους, μεγάλη μεταβλητότητα στη διάθεση, δηλαδή έντονα ασταθή διάθεση, και έντονα επικριτική στάση απέναντι στον εαυτό του.
Στα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά ενός ατόμου εντάσσονται στάσεις και συμπεριφορές, όπως έλλειψη συμμόρφωσης με κοινωνικούς κανόνες και νόμους, παρορμητικότητα, εσκεμμένη σκληρότητα, έλλειψη φόβου, επιθετικότητα, έλλειψη ενσυναίσθησης και τύψεων, έλλειψη αναστολών, ρηχότητα συναισθημάτων, τάση για να παίρνει ρίσκα, ανευθυνότητα και αναξιοπιστία, συχνά ψέματα και έντονη τάση για εκμετάλλευση και χειραγώγηση των άλλων κάτι στο οποίο τον βοηθά και η επιφανειακή γοητεία του, ενώ δεν αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεων του. Ο ναρκισσισμός είναι κάτι διαφορετικό από τα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά, αν και κάποιες φορές συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο.
Όπως ανέφερα και πριν, και στην περίπτωση του ναρκισσισμού και στα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά μέσα από το πρίσμα της θεωρίας της σκοτεινής τριάδας, δεν μιλάμε απαραιτήτως για διαταραχές. Στη συγκεκριμένη θεωρία τα χαρακτηριστικά αυτά μπορούμε να τα δούμε περισσότερο σαν ένα φάσμα όπου στο ένα άκρο μιλάμε για υποκλινικά ναρκισσιστικά ή ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά, που δεν αρκούν για να διαγνωστεί κάποιος με τις αντίστοιχες διαταραχές προσωπικότητας, και στο άλλο άκρο του φάσματος βρίσκονται τα χαρακτηριστικά αυτά σε τόσο μεγάλο βαθμό που πιθανόν να πληρούνται και τα κριτήρια για διάγνωση των διαταραχών αυτών από κάποιον ψυχίατρο ή κλινικό ψυχολόγο.
Το τρίτο από τα χαρακτηριστικά της σκοτεινής τριάδας είναι ο μακιαβελισμός, όρος που πήρε το όνομά του από τον Νικολό Μακιαβέλι, Ιταλό διπλωμάτη, πολιτικό, και συγγραφέα του «Ο Ηγεμόνας». Ο Μακιαβελισμός είναι μια λιγότερο σαφής έννοια, και είναι κάτι που βλέπουμε περισσότερο σε έρευνες σε σχέση με τον εργασιακό χώρο. Το άτομο με υψηλά επίπεδα μακιαβελισμού, μπορεί να είναι κυνικό, χειριστικό και με πειθώ, σκληρό, κοιτάζει κατά βάση ή και αποκλειστικά το συμφέρον του, είναι εγωκεντρικό, έχει χαμηλά επίπεδα τύψεων, έλλειψη ενσυναίσθησης, συναισθηματική αποστασιοποίηση, κυριαρχικές τάσεις και ανάγκη για εξουσία, ενώ χαρακτηρίζεται από απουσία ηθικών αρχών και αξιών. Επίσης, είναι προσηλωμένο στους επαγγελματικούς κυρίως στόχους του με αρνητική όμως έννοια, έχει ικανοποιητικό έλεγχο των παρορμήσεών του, κάτι που διαφέρει από τα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά με την παρορμητικότητα που τα συνοδεύει, δεν επιζητά την προσοχή και τείνει να υιοθετεί αντικοινωνική συμπεριφορά όπως διάπραξη οικονομικών κυρίως εγκλημάτων. Η φράση που χαρακτηρίζει περισσότερο τον μακιαβελισμό είναι: “ο σκοπός αγιάζει τα μέσα.” Άτομα με υψηλά επίπεδα μακιαβελισμού, συνήθως εκλαμβάνονται από τους άλλους ως πιο έξυπνα και ελκυστικά άτομα, ακόμη κι όταν αυτό που εκπέμπουν δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Ο μακιαβελισμός δεν έχει αντίστοιχη διάγνωση όπως υπάρχει στα άλλα δύο χαρακτηριστικά της σκοτεινής τριάδας όταν συναντώνται σε υψηλό βαθμό. Επομένως σε όσο υψηλά επίπεδα και να κυμαίνεται ο μακιαβελισμός κάποιου, δεν υπάρχει κάποια διάγνωση γι’ αυτόν.
Εκτός από την σκοτεινή τριάδα, υπάρχει και η σκοτεινή τετράδα που ουσιαστικά είναι τα ίδια χαρακτηριστικά, στα οποία όμως έχει προστεθεί και ο υποκλινικός σαδισμός, όρος που έχει πάρει το όνομά του από τον Γάλλο συγγραφέα και φιλόσοφο Μαρκήσιο ντε Σαντ. Ο σαδισμός αναφέρεται στην τάση να επιδίδεται κανείς σε ταπεινωτική, μειωτική, ανταγωνιστική και σκληρή συμπεριφορά με τον στόχο να βιώσει ικανοποίηση από τον πόνο που προκαλεί στους άλλους. Ουσιαστικά, απολαμβάνει να προκαλεί πόνο στους άλλους ή τους βλέπει να πονάνε και να υποφέρουν. Επίσης, έχει βρεθεί μεταξύ άλλων, ότι άτομα με υψηλά επίπεδα σαδισμού, απολαμβάνουν εξαιρετικά βίαια βιντεοπαιχνίδια, έχουν πολύ έντονο ενδιαφέρον για τα όπλα, είναι εκδικητικά, επιδίδονται σε διαδικτυακό εκφοβισμό και παρουσιάζουν συμπεριφορές σεξουαλικής βίας.
Υπάρχουν μάλιστα τρεις τύποι σαδισμού, ο λεκτικός, ο σωματικός και ο έμμεσος. Με τον λεκτικό σαδισμό, έχουμε την απόλαυση που προκαλείται από το να εξευτελιστεί ή να ταπεινωθεί ο άλλος, στον σωματικό, η απόλαυση προκαλείται από το να προκληθεί σωματικός πόνος στον άλλον, και στον έμμεσο σαδισμό έχουμε απόλαυση είτε μέσω του να φαντάζεται κάποιος την πρόκληση πόνου ή να γίνεται μάρτυρας πρόκλησης πόνου. Οπότε, τα άτομα με σαδιστικά στοιχεία επιζητούν ενεργά ευκαιρίες για να προξενήσουν κακό, πόνο στους άλλους.
Βασική διαφορά του σαδισμού από τα ψυχοπαθητικά στοιχεία είναι ότι στον σαδισμό το κίνητρο πίσω από την εχθρική και επιθετική συμπεριφορά είναι η απόλαυση που αντλεί από αυτό ο σαδιστής, ενώ στα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά ο πόνος προκαλείται από ανία, βαρεμάρα, είτε για να επιτευχθεί κάποιος άλλος απώτερος στόχος ή λόγω ευερεθιστότητας, επειδή κάποιος τον προκάλεσε με κάποιον τρόπο. Στον ναρκισσισμό η επιθετικότητα προκαλείται σαν αντίδραση σε κάτι που ο ναρκισσιστής ένιωσε ότι με κάποιον τρόπο απειλεί το εγώ του, λόγω της εύθραστης αίσθησης εαυτού που έχει κι έτσι αντιδρά επιθετικά για να προστατευτεί από την αντιλαμβανόμενη απειλή. Στον μακιαβελισμό γενικά δεν παρατηρείται τόση επιθετικότητα, εκτός κι αν πρόκειται να προκύψει κάποιο πολύ σημαντικό όφελος από αυτήν και να επιτευχθεί κάποιος στόχος.
Τα χαρακτηριστικά αυτά έχουν και γενετική προδιάθεση, αλλά σίγουρα σημαντικό ρόλο στο πώς θα εκφραστούν τελικά οι εγγενείς αυτές τάσεις και τι διεξόδους θα βρουν στην κοινωνία, παίζει και η ανατροφή, το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει ένα παιδί και τα ερεθίσματα που έχει.
Από εκεί και πέρα, σε όσο υψηλότερο βαθμό συναντά κανείς αυτά τα στοιχεία, τόσο πιο πιθανό είναι να υπάρξουν επιθετικές συμπεριφορές, και τόσο πιο συχνό θα είναι καθώς και πιο ακραία τα περιστατικά αυτά. Τα 4 αυτά χαρακτηριστικά έχουν κατηγοριοποιηθεί μαζί, επειδή συχνά τα συναντά όλα μαζί ή έστω κάποια από αυτά στο ίδιο άτομο. Οπότε αν έχει κανείς ένα χαρακτηριστικό από την σκοτεινή τριάδα, είναι αρκετά πιθανό να έχει και σαδιστικά στοιχεία στην προσωπικότητά του. Αξίζει να σημειωθεί επίσης, πως έχει παρατηρηθεί ότι τα χαρακτηριστικά της σκοτεινής τετράδας, τείνουν να μειώνονται όσο περισσότερο μεγαλώνει ο άνθρωπος, ενώ ταυτόχρονα χαρακτηριστικά όπως η ευγνωμοσύνη και η συγχώρεση αυξάνονται, καθώς αυξάνεται και η ηλικία του ανθρώπου.
Τα χαρακτηριστικά της σκοτεινής τετράδας έχουν συνδεθεί με πολλά αρνητικά αποτελέσματα σε προσωπικό και σε εργασιακό επίπεδο, όπως επιθετικότητα, εχθρικότητα, εγκληματική συμπεριφορά, τάση για να εκδίκηση σε περιπτώσεις ζευγαριών, χρήση ουσιών. Συχνά συναντώνται στον εργασιακό χώρο, όπου δημιουργούν προβλήματα μέσω απειλών, χειραγώγησης, υπονόμευσης της δουλειάς των άλλων και τα αποτελέσματα μπορεί να είναι μειωμένη παραγωγικότητα, περισσότερες συγκρούσεις, εργασιακή εξουθένωση και ικανοί εργαζόμενοι να φεύγουν από την εταιρεία, με την επιχείρηση να χάνει έτσι πολύτιμους εργαζόμενους. Φυσικά τα προβλήματα αυτά είναι ακόμη χειρότερα όταν άτομα σε θέσεις εξουσίας και ευθύνης έχουν χαρακτηριστικά της σκοτεινής τετράδας σε έντονο βαθμό.
Έτσι, είναι σημαντικό, χρήσιμο και βοηθητικό για όσους εκτίθενται σε ανθρώπους με χαρακτηριστικά της σκοτεινής τετράδας σε περιπτώσεις ερωτικών συντρόφων, συγγενών, φίλων, συναδέλφων, προϊσταμένων, να αναζητήσουν υποστήριξη από κάποιον ειδικό. Το ίδιο ισχύει και για όσους εντοπίσουν σκοτεινά χαρακτηριστικά στον εαυτό τους και θέλουν να εξελιχθούν, για να σταματήσουν να επαναλαμβάνουν τα ίδια μοτίβα συμπεριφορών με τις ίδιες αρνητικές συνέπειες στην προσωπική ή επαγγελματική τους ζωή. Οπότε, αν είσαι ο δέκτης τέτοιων σκοτεινών συμπεριφορών το να ζητήσεις βοήθεια μπορεί να σε βοηθήσει να οριοθετήσεις ή αν χρειάζεται να απομακρυνθείς φροντίζοντας έτσι για την ψυχική και σωματική σου υγεία, ενώ αν είσαι εσύ αυτός που εντοπίσεις τέτοια χαρακτηριστικά στην προσωπικότητα μπορείς να δουλέψεις με τον εαυτό σου, για να μειώσεις τα προβλήματα στις σχέσεις σου που προκαλούνται από αυτά σου τα χαρακτηριστικά.
Τέλος, να πούμε ότι όλοι μπορεί να έχουμε λιγότερα ή περισσότερα τέτοια χαρακτηριστικά στην προσωπικότητά μας, αλλά το θέμα είναι ότι δεν είμαστε μόνο αυτά, και ότι πάντα μπορούμε να δουλέψουμε με τον εαυτό μας έτσι ώστε να μειώσουμε τον αντίκτυπό των συμπεριφορών που προκύπτουν από αυτά για να έχουν όσο το δυνατόν λιγότερη αρνητική επίδραση στην προσωπική και επαγγελματική μας ζωή.
