Γιώργος Κορδώνιας – Ψυχολόγος – Ψυχοσεξολόγος
Ας υποθέσουμε ότι κάποια δουλεύει για μήνες ένα διήγημα και το στέλνει σε έναν λογοτεχνικό διαγωνισμό. Όταν ανακοινώνονται τα αποτελέσματα, το όνομά της λείπει από τη λίστα των διακρίσεων. Η απογοήτευση είναι αναμενόμενη, όμως η σκέψη της μπορεί να πάρει δύο πολύ διαφορετικούς δρόμους. Μπορεί να δει το αποτέλεσμα απλώς ως αυτό που είναι: σε αυτόν τον διαγωνισμό, το διήγημά της δεν επιλέχθηκε για διάκριση. Μπορεί όμως να πει στον εαυτό της κάτι πολύ βαρύτερο: «Δεν έχω ταλέντο. Ήταν αφελές που το προσπάθησα». Στη δεύτερη περίπτωση, μια θέση σε μια κατάταξη έχει γίνει ετυμηγορία για ολόκληρο τον άνθρωπο.
Σε τέτοιες στιγμές συναντιούνται δύο έννοιες που συχνά μπερδεύονται. Όπως τις ορίζει η ψυχολογική έρευνα, η αυτοεκτίμηση αφορά κυρίως το πώς αξιολογούμε συνολικά την αξία μας, ενώ η αυτοσυμπόνια αφορά τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρινόμαστε στον εαυτό μας όταν δυσκολευόμαστε ή νιώθουμε ανεπαρκείς.¹,² Η πρώτη απαντά περισσότερο στο «πόσο αξίζω;» και η δεύτερη στο «πώς φέρομαι στον εαυτό μου όταν κάτι δεν πάει καλά;».
Πόση αυτοεκτίμηση έχουμε και πού τη στηρίζουμε
Συνήθως μιλάμε για την αυτοεκτίμηση σαν να είναι μόνο ζήτημα ποσότητας: κάποιος έχει «υψηλή» ή «χαμηλή». Εξίσου σημαντικό είναι σε ποιους τομείς έχει «επενδύσει» ο καθένας την αίσθηση της αξίας του.³,⁴ Για ορισμένους ανθρώπους, το πόσο αξίζουν συνδέεται στενά με τις επιδόσεις τους, για παράδειγμα στις σπουδές. Για άλλους, με την εμφάνιση, με την επιδοκιμασία των άλλων ή με το να τα πηγαίνουν καλύτερα από όσους βρίσκονται γύρω τους.⁴ Σε αυτούς τους τομείς, η επιτυχία ή η αποτυχία μπορεί να συνδέεται με μεταβολές στη διάθεση και στη συνολική εικόνα που έχει κανείς για τον εαυτό του.³
Το πόσο στενά συνδέει κάποιος την προσωπική του αξία με μια επίδοση ή με την αποδοχή των άλλων διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και από τομέα σε τομέα.⁴ Γι' αυτό, για να καταλάβουμε την αυτοεκτίμηση κάποιου, χρειάζεται να εξετάσουμε τόσο το πόσο θετικά αξιολογεί συνολικά τον εαυτό του όσο και το πού στηρίζει αυτή την αξιολόγηση.
Στο βιβλίο της Self-Compassion, η Kristin Neff ονομάζει «παιχνίδι της αυτοεκτίμησης» την κατάσταση όπου, για να νιώσουμε ότι αξίζουμε, χρειάζεται να είμαστε ξεχωριστοί και πάνω από τον μέσο όρο. Τότε η αξία μας κρίνεται διαρκώς μέσα από συγκρίσεις με τους άλλους.⁵ Διευκρινίζει πάντως ότι η υψηλή αυτοεκτίμηση δεν είναι κακή από μόνη της και ότι υπάρχουν πιο υγιείς και λιγότερο υγιείς δρόμοι για να φτάσει κανείς σε αυτήν.⁵
Όταν ένας στόχος γίνεται απόδειξη της αξίας μας
Ένας στόχος μπορεί να έχει μεγάλη σημασία για κάποιον χωρίς η επίτευξή του να αποτελεί προϋπόθεση για να νιώθει ότι αξίζει. Αν όμως η συγγραφέας έβλεπε μια διάκριση στον διαγωνισμό ως απόδειξη ότι είναι «αρκετά καλή», η μη επιλογή του διηγήματός της θα μπορούσε να την κάνει να αισθανθεί πως απορρίφθηκε η ίδια.
Η στάση αυτή ονομάζεται «επιδίωξη της αυτοεκτίμησης» και περιγράφει την προσπάθεια να επιβεβαιώνει κανείς την αξία του μέσα από τους τομείς στους οποίους την έχει στηρίξει. Διαφέρει από το πόσο υψηλή ή χαμηλή είναι η αυτοεκτίμησή του.⁶ Δύο άνθρωποι μπορεί να έχουν εξίσου καλή γνώμη για τον εαυτό τους, αλλά να τη βιώνουν διαφορετικά. Ο ένας αισθάνεται ότι αυτή η εικόνα είναι σταθερή, ενώ ο άλλος νιώθει πως πρέπει να την υπερασπίζεται κάθε φορά που αξιολογείται.
Ένα χρήσιμο ερώτημα, επομένως, μαζί με το «πόσο εκτιμώ τον εαυτό μου;», είναι και το «τι χρειάζεται να συμβεί για να νιώσω ότι αξίζω;». Αν η απάντηση είναι σχεδόν πάντα ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα ή η επιδοκιμασία κάποιου, τότε κάθε αξιολόγηση σε αυτό το πεδίο κουβαλά ένα βάρος πολύ μεγαλύτερο από τον ίδιο τον στόχο.
Πώς μοιάζει η υγιής αυτοεκτίμηση
Η αυτοεκτίμηση έχει και τη θετική της πλευρά. Οι άνθρωποι με υψηλότερη αυτοεκτίμηση τείνουν να τα πηγαίνουν καλύτερα σε διάφορους τομείς της ζωής τους. Αυτό φαίνεται ακόμη και σε έρευνες που τους παρακολουθούν για κάποιο διάστημα.⁷
Η σχέση αυτή είναι συνήθως μικρή και δεν αποδεικνύει ότι η αυτοεκτίμηση από μόνη της οδηγεί σε αυτά τα θετικά αποτελέσματα.
Ένας τρόπος να περιγράψουμε την υγιή αυτοεκτίμηση είναι ως συνδυασμό δύο στοιχείων. Το πρώτο είναι η εμπιστοσύνη ότι μπορούμε να σκεφτόμαστε, να μαθαίνουμε, να παίρνουμε αποφάσεις και να διορθώνουμε τα λάθη μας. Το δεύτερο είναι ο αυτοσεβασμός, η πεποίθηση ότι αξίζουμε σεβασμό και ευτυχία, χωρίς να χρειάζεται να είμαστε καλύτεροι από τους άλλους.⁸
Οι επιτυχίες, ωστόσο, δεν εξασφαλίζουν από μόνες τους αυτή την αίσθηση. Κάποιος μπορεί να έχει καταφέρει πολλά και παρ' όλα αυτά να νιώθει ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει την αξία του. Μπορεί ακόμη να δυσκολεύεται να χαρεί τις επιτυχίες του, επειδή δεν αισθάνεται ότι δικαιούται να τις απολαμβάνει.⁸ Η υγιής αυτοεκτίμηση περιλαμβάνει, επομένως, και την ικανότητα να αναγνωρίζουμε όσα καταφέρνουμε, χωρίς να απαιτούμε από κάθε επιτυχία να επιβεβαιώσει την αξία μας.
Τι μας λέει πραγματικά ένα αποτέλεσμα
Τι συμβαίνει, όμως, όταν κάτι δεν πηγαίνει όπως θα θέλαμε; Ένα αποτέλεσμα μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε τι κάναμε καλά και τι χρειάζεται βελτίωση. Δεν χρειάζεται, ωστόσο, να μετατρέπεται σε συνολική αξιολόγηση του εαυτού μας. Μπορούμε να κρίνουμε τις πράξεις και τις επιδόσεις μας, χωρίς να βαθμολογούμε ολόκληρο τον άνθρωπο ως «καλό» ή «κακό». Αυτή είναι η βασική ιδέα της άνευ όρων αυτοαποδοχής.⁹
Η αυτοαποδοχή δεν σημαίνει ότι παραβλέπουμε τα λάθη μας ή ότι θεωρούμε σωστές όλες τις επιλογές μας. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι κάναμε κάτι λανθασμένο, να αναλάβουμε την ευθύνη που μας αναλογεί και να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι μας οδήγησε σε αυτό, χωρίς να στρεφόμαστε εναντίον του εαυτού μας.⁸,⁹
Ας επιστρέψουμε στη συγγραφέα του παραδείγματός μας. Το αποτέλεσμα του διαγωνισμού δείχνει ότι το συγκεκριμένο διήγημα δεν επιλέχθηκε αυτή τη φορά για διάκριση. Αν υπάρχουν σχόλια από τους κριτές, μπορούν να της προσφέρουν πιο συγκεκριμένες πληροφορίες, για παράδειγμα ότι η επιτροπή βρήκε βιαστικό το τέλος της ιστορίας. Αυτές οι πληροφορίες αφορούν το κείμενό της, όχι τη συνολική αξία της ως ανθρώπου.
Μένει, ωστόσο, ένα ακόμη ερώτημα: πώς θα φερθεί στον εαυτό της όσο η απογοήτευση είναι ακόμη νωπή;
Πού χωράει η αυτοσυμπόνια
Το δεύτερο ερώτημα ανήκει στην αυτοσυμπόνια. Η άνευ όρων αυτοαποδοχή του Ellis και η αυτοσυμπόνια συγγενεύουν, χωρίς να ταυτίζονται. Η πρώτη αφορά κυρίως το να σταματήσουμε να βαθμολογούμε συνολικά τον εαυτό μας. Η αυτοσυμπόνια προσθέτει μια ενεργή, φροντιστική στάση απέναντι στον εαυτό τη στιγμή που πονάει.¹ Για τη συγγραφέα του παραδείγματος, αυτό ξεκινά από την αναγνώριση ότι στενοχωρήθηκε για κάτι που είχε σημασία γι' αυτήν.
Η αυτοεκτίμηση αφορά το πώς αξιολογούμε την αξία μας και πού στηρίζουμε αυτή την αξιολόγηση, ενώ η αυτοσυμπόνια αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τον εαυτό μας όταν δυσκολευόμαστε.
Η αυτοσυμπόνια φαίνεται να σχετίζεται και με το πόσο εύκολα κλονίζεται η αίσθηση της αξίας μας. Όταν περισσότεροι από 2.000 άνθρωποι περιέγραφαν επανειλημμένα, σε διάστημα οκτώ μηνών, πώς ένιωθαν για τον εαυτό τους, η αυτοσυμπόνια συνδεόταν, περισσότερο από την αυτοεκτίμηση, με μια αίσθηση αξίας πιο σταθερή και λιγότερο εξαρτημένη από εξωτερικά αποτελέσματα. Συνδεόταν επίσης με λιγότερες συγκρίσεις με τους άλλους.¹⁰
Διαφορετικές, αλλά στενά συνδεδεμένες
Χρειάζεται να διαλέξουμε ανάμεσα στην αυτοεκτίμηση και την αυτοσυμπόνια; Συνήθως οι δύο πηγαίνουν μαζί. Όποιος αξιολογεί πιο θετικά τον εαυτό του τείνει επίσης να του φέρεται με περισσότερη κατανόηση όταν δυσκολεύεται. Γι' αυτό μπορούμε να τις βλέπουμε ως συμπληρωματικές πλευρές της σχέσης μας με τον εαυτό, που μπορούν να συνυπάρχουν.²
Πίσω στο διήγημα
Η συγγραφέας του παραδείγματός μας μπορεί να δει το αποτέλεσμα ως πληροφορία για ένα συγκεκριμένο κείμενο και, την ίδια ώρα, να φερθεί στον εαυτό της με κατανόηση. Η λίστα των διακρίσεων λέει κάτι για ένα κείμενο και για μια επιτροπή· για την αξία της ως ανθρώπου λέει πολύ λιγότερα. Μαζί με το πόση αυτοεκτίμηση έχουμε, έχει νόημα να ρωτάμε και πάνω σε τι τη στηρίζουμε, και πώς φερόμαστε στον εαυτό μας τις μέρες που τα αποτελέσματα δεν έρχονται όπως τα θέλαμε.
Πηγές
Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101. https://doi.org/10.1080/15298860309032
Muris, P., & Otgaar, H. (2023). Self-esteem and self-compassion: A narrative review and meta-analysis on their links to psychological problems and well-being. Psychology Research and Behavior Management, 16, 2961–2975. https://doi.org/10.2147/PRBM.S402455
Crocker, J., & Wolfe, C. T. (2001). Contingencies of self-worth. Psychological Review, 108(3), 593–623. https://doi.org/10.1037/0033-295X.108.3.593
Crocker, J., Luhtanen, R. K., Cooper, M. L., & Bouvrette, A. (2003). Contingencies of self-worth in college students: Theory and measurement. Journal of Personality and Social Psychology, 85(5), 894–908. https://doi.org/10.1037/0022-3514.85.5.894
Neff, K. (2011). Self-compassion: Stop beating yourself up and leave insecurity behind. HarperCollins.
Crocker, J., & Park, L. E. (2004). The costly pursuit of self-esteem. Psychological Bulletin, 130(3), 392–414. https://doi.org/10.1037/0033-2909.130.3.392
Orth, U., & Robins, R. W. (2022). Is high self-esteem beneficial? Revisiting a classic question. American Psychologist, 77(1), 5–17. https://doi.org/10.1037/amp0000922
Branden, N. (1994). The six pillars of self-esteem. Bantam Books.
Ellis, A. (2005). The myth of self-esteem: How rational emotive behavior therapy can change your life forever. Prometheus Books.
Neff, K. D., & Vonk, R. (2009). Self-compassion versus global self-esteem: Two different ways of relating to oneself. Journal of Personality, 77(1), 23–50. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.2008.00537.x
Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική ή ψυχοσεξουαλική αξιολόγηση.
