Γιώργος Κορδώνιας – Ψυχολόγος – Ψυχοσεξολόγος
Όταν η σεξουαλική επιθυμία δεν εμφανίζεται από μόνη της, είναι εύκολο να σκεφτεί κανείς ότι κάτι λείπει ή ότι κάτι πάει στραβά. Η διάκριση ανάμεσα στην αυθόρμητη και την ανταποκρινόμενη επιθυμία δίνει έναν πιο ακριβή τρόπο να το δούμε. Περιγράφει πότε και κάτω από ποιες συνθήκες μπορεί να εμφανιστεί το ενδιαφέρον για σεξ.
Αυθόρμητη και ανταποκρινόμενη επιθυμία: σε τι διαφέρουν;
Αυθόρμητη λέμε την επιθυμία που νιώθει κανείς πριν από οποιαδήποτε σεξουαλική επαφή ή ερέθισμα. Μπορεί, για παράδειγμα, να βρεθεί να σκέφτεται το σεξ στη μέση μιας συνηθισμένης μέρας, χωρίς να έχει προηγηθεί κάτι. Η ανταποκρινόμενη επιθυμία εμφανίζεται στην πορεία, μέσα σε μια κατάσταση ή έπειτα από ένα άγγιγμα που το άτομο δέχεται με τη θέλησή του και του είναι ευχάριστο.¹,²,³
Οι δύο όροι μάς βοηθούν να κατανοήσουμε διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους μπορεί να εμφανίζεται η σεξουαλική επιθυμία. Είναι πιο χρήσιμο να τους σκεφτόμαστε ως μοτίβα της εμπειρίας παρά ως δύο διαφορετικούς «τύπους» ανθρώπων.¹,²
Η σεξουαλική επιθυμία μπορεί να εμφανίζεται με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με τον άνθρωπο και τις συνθήκες. Η επιλογή για κάθε μορφή ερωτικής επαφής παραμένει προσωπική.
Μπορεί η επιθυμία να εμφανιστεί μετά τη διέγερση;
Ναι. Σύμφωνα με ορισμένα μοντέλα της σεξουαλικής απόκρισης, η επιθυμία μπορεί να εμφανιστεί αφού έχει αρχίσει η διέγερση. Ένας άνθρωπος μπορεί, για παράδειγμα, να επιλέξει μια στιγμή τρυφερότητας επειδή αναζητά εγγύτητα και να νιώσει σεξουαλικό ενδιαφέρον στη συνέχεια.³,¹,⁴ Η σειρά με την οποία εμφανίζονται η διέγερση και η επιθυμία μπορεί να διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και ανάλογα με τις συνθήκες.³
Σύμφωνα με ορισμένες θεωρητικές προσεγγίσεις, η σεξουαλική επιθυμία μπορεί να αναδύεται μέσα από τις συνθήκες και όσα μας ελκύουν τη συγκεκριμένη στιγμή.¹,²,⁵ Αυτή η οπτική βοηθά να κατανοήσουμε γιατί το ίδιο άτομο μπορεί να νιώθει επιθυμία σε μια περίσταση και να έχει διαφορετική εμπειρία σε κάποια άλλη.
Η επιθυμία είναι το ενδιαφέρον για σεξ, το «θέλω». Η διέγερση μπορεί να είναι μια αντίδραση του σώματος, όπως η στύση ή η εφύγρανση, ή μια υποκειμενική αίσθηση ότι κάποιος «ανάβει». Τα δύο μπορεί να συνυπάρχουν, όμως σε ορισμένες εμπειρίες η διέγερση έρχεται πρώτη και η επιθυμία ακολουθεί.²,⁶
Επιθυμία, διέγερση, προθυμία και συναίνεση δεν είναι το ίδιο
Η ανταποκρινόμενη επιθυμία μπορεί να εμφανιστεί στην πορεία μιας ερωτικής επαφής που το άτομο επιλέγει ελεύθερα. Η συναίνεση είναι μια ξεχωριστή επιλογή: αφορά τη συμμετοχή σε μια συγκεκριμένη δραστηριότητα, τη δεδομένη χρονική στιγμή. Καθ’ όλη τη διάρκεια, κάθε άνθρωπος διατηρεί το δικαίωμα να εκφράζει τι θέλει, να αλλάζει γνώμη ή να σταματά, με τις αποφάσεις και τα όριά του να γίνονται σεβαστά.¹,⁵,⁷
Τέσσερις ερωτήσεις που βοηθούν να ξεχωρίσουμε τις έννοιες
Οι τέσσερις ερωτήσεις που ακολουθούν μας βοηθούν να διακρίνουμε καλύτερα τη σεξουαλική επιθυμία, τη διέγερση, την προθυμία και τη συναίνεση μέσα από την προσωπική μας εμπειρία.
Νιώθω σεξουαλικό ενδιαφέρον; Αυτό αφορά την επιθυμία.
Παρατηρώ κάποια σωματική αντίδραση ή νιώθω σεξουαλική διέγερση; Η σωματική ανταπόκριση και η προσωπική αίσθηση της διέγερσης μπορεί να διαφέρουν μεταξύ τους.⁶,³,⁵
Είμαι ελεύθερα πρόθυμος ή πρόθυμη να δω πού μπορεί να οδηγήσει μια επαφή;
Συναινώ σε αυτή τη συγκεκριμένη δραστηριότητα, τώρα;
Κάποιος μπορεί να είναι πρόθυμος να εξερευνήσει μια ερωτική στιγμή πριν νιώσει επιθυμία, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να παρατηρεί μια σωματική αντίδραση και να επιλέγει να σταματήσει εκεί.
Η προθυμία ως ελεύθερη επιλογή
Οι σεξολόγοι Lauren Fogel Mersy και Jennifer A. Vencill ξεχωρίζουν δύο καταστάσεις: το να νιώθει κανείς ήδη επιθυμία και το να είναι πρόθυμος να δει αν θα εμφανιστεί. Στη δεύτερη περίπτωση, το άτομο δεν έχει ακόμη «ανάψει», είναι όμως ανοιχτό σε μια επαφή που επιλέγει το ίδιο. Όπως την περιγράφουν, η προθυμία πηγάζει από το ίδιο το άτομο και ο σύντροφος δεν μπορεί να την απαιτήσει.⁸
Από την προθυμία μπορεί να προκύψει επιθυμία, διέγερση ή ευχαρίστηση, μπορεί όμως και να μην προκύψει τίποτα από αυτά.⁸,⁹,¹ Και οι δύο εκβάσεις είναι θεμιτές. Ο άνθρωπος μπορεί να αρνηθεί από την αρχή, να αλλάξει κατεύθυνση στην πορεία ή να σταματήσει.⁹,¹ Οι Mersy και Vencill το συνοψίζουν απλά: κανείς δεν μπορεί να πει πραγματικά «ναι», αν το «όχι» του δεν γίνεται σεβαστό.⁸
Σε συνέντευξή της στο New Humanist, η συγγραφέας Katherine Angel αμφισβητεί την προσδοκία ότι οι γυναίκες πρέπει να γνωρίζουν με απόλυτη σαφήνεια τι θέλουν και να το εκφράζουν ξεκάθαρα για να απολαμβάνουν καλό σεξ.¹⁰ Η Angel εξετάζει αυτή την προσδοκία μέσα σε μια ευρύτερη συζήτηση για την εξουσία, τον εξαναγκασμό και τη συναίνεση, και προειδοποιεί να μη συγχέεται η συναίνεση με την ίδια την επιθυμία.¹⁰ Κάποιος μπορεί να μην είναι βέβαιος για το τι θέλει, αλλά αυτή η αβεβαιότητα δεν αντικαθιστά τη συναίνεση, η οποία δίνεται ελεύθερα, αφορά τη συγκεκριμένη στιγμή και μπορεί πάντα να γίνει «όχι» ή «ας σταματήσουμε».
Αν δεν εμφανίζεται αυθόρμητα, σημαίνει ότι υπάρχει πρόβλημα;
Η σεξουαλική επιθυμία που εμφανίζεται κατά τη διάρκεια μιας ευχάριστης στιγμής, για παράδειγμα μέσα από ένα άγγιγμα, μπορεί να αποτελεί μέρος μιας υγιούς σεξουαλικής λειτουργίας.¹¹,¹,² Για να αξιολογηθεί αν υπάρχει κάποια διαταραχή, χρειάζεται να εξεταστεί η συνολική κλινική εικόνα του ανθρώπου και όχι μόνο ο τρόπος με τον οποίο εμφανίζεται η επιθυμία του.
Η αυθόρμητη επιθυμία είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να εμφανιστεί το σεξουαλικό ενδιαφέρον. Η προσμονή και η προετοιμασία μιας ερωτικής στιγμής μπορούν επίσης να έχουν τη δική τους αξία, όπως επισημαίνουν ορισμένοι ειδικοί.⁷,⁹
Τι μπορεί να σημαίνει σε μια μακροχρόνια σχέση;
Σε μια μακροχρόνια σχέση, οι σύντροφοι μπορεί να νιώθουν επιθυμία σε διαφορετικές στιγμές ή με διαφορετικό τρόπο. Στη θεραπεία ζεύγους, ορισμένοι ειδικοί συζητούν την ανταποκρινόμενη επιθυμία και αξιοποιούν πρακτικές όπως η αφιέρωση χρόνου για οικειότητα, η δημιουργία ευχάριστων συνθηκών για μια ερωτική στιγμή και οι ασκήσεις που εστιάζουν στο άγγιγμα και τις αισθήσεις.⁹,⁵,¹
Δύο υποθετικά παραδείγματα, δύο θεμιτές εκβάσεις
Στο πρώτο υποθετικό παράδειγμα, δύο σύντροφοι αποφασίζουν μαζί να περάσουν ένα ήσυχο βράδυ αγκαλιά, χωρίς να έχουν συμφωνήσει ότι θα καταλήξουν σε σεξ. Κάποια στιγμή, ο ένας αρχίζει να νιώθει σεξουαλικό ενδιαφέρον και το λέει. Ο άλλος αποφασίζει αν θέλει να ανταποκριθεί, και η βραδιά συνεχίζεται με βάση αυτό που θέλουν και οι δύο.
Στο δεύτερο, δύο άλλοι σύντροφοι επιλέγουν κι αυτοί μια στιγμή τρυφερότητας. Αυτή τη φορά το ενδιαφέρον δεν εμφανίζεται, και ο ένας από τους δύο το λέει. Η στιγμή αλλάζει κατεύθυνση ή σταματά εκεί, χωρίς κανείς να προσπαθήσει να «ξυπνήσει» την επιθυμία.
Η δεύτερη ιστορία δεν είναι μια αποτυχημένη εκδοχή της πρώτης. Και στις δύο, κάθε σύντροφος κρατά σε κάθε στιγμή το δικαίωμα να επιλέξει τι θέλει.
Και τι γνωρίζουμε για τη σεξουαλική επιθυμία των ανδρών;
Η διάκριση ανάμεσα στην αυθόρμητη και την ανταποκρινόμενη επιθυμία έχει μελετηθεί κυρίως σε γυναίκες.⁴,³,²,¹¹
Η ερευνήτρια και θεραπεύτρια Sarah Hunter Murray, στο βιβλίο της Not Always in the Mood, αμφισβητεί μια διαδεδομένη πεποίθηση: ότι οι άνδρες θέλουν σεξ πάντα, οπουδήποτε και ό,τι κι αν συμβαίνει στη ζωή τους. Η Murray γράφει κυρίως για ετεροφυλόφιλους άνδρες και σημειώνει η ίδια ότι η εμπειρία άλλων ανδρών μπορεί να διαφέρει.¹² Η κριτική της βοηθά να δούμε ότι η επιθυμία ενός άνδρα δεν οφείλει να είναι διαρκώς παρούσα. Το φύλο, από μόνο του, δεν μας λέει με ποιον τρόπο εμφανίζεται η επιθυμία ενός συγκεκριμένου ανθρώπου.
Πότε αξίζει να το συζητήσω πιο προσωπικά;
Όταν η χαμηλή ή απούσα σεξουαλική επιθυμία συνοδεύεται από δυσφορία, ο άνθρωπος μπορεί να σκεφτεί μια εξατομικευμένη κλινική αξιολόγηση. Το αν έχει νόημα και πότε εξαρτάται από όσα τον απασχολούν και από τις συνθήκες της ζωής του. Τα διαγνωστικά κριτήρια και οι θεραπευτικές επιλογές για τη μειωμένη σεξουαλική επιθυμία είναι ένα ξεχωριστό θέμα, που χρειάζεται τη δική του συζήτηση.
Η σεξουαλική επιθυμία μπορεί να εμφανίζεται αυθόρμητα ή να αναπτύσσεται σταδιακά, ανάλογα με τον άνθρωπο και τις συνθήκες. Η αντίδραση του σώματος είναι κάτι διαφορετικό από τη συναίνεση. Κάποιος μπορεί να επιλέξει μια στιγμή ερωτικής εγγύτητας πριν νιώσει επιθυμία και να δει πώς αισθάνεται στην πορεία. Σε κάθε περίπτωση, αποφασίζει ο ίδιος αν θέλει να συνεχίσει ή να σταματήσει.
Πηγές
Nagoski, E. (2015). Come as you are: The surprising new science that will transform your sex life. Simon & Schuster.
Brotto, L. A., & Smith, K. B. (2014). Sexual desire and pleasure. In D. L. Tolman & L. M. Diamond (Eds.), APA handbook of sexuality and psychology: Vol. 1. Person-based approaches (pp. 205–244). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/14193-008
Tripodi, F., & Silvaggi, C. (2013). Sexual response: Motivation and models. In P.-S. Kirana, F. Tripodi, Y. Reisman, & H. Porst (Eds.), The EFS and ESSM syllabus of clinical sexology (pp. 230–277). Medix Publishers.
Brotto, L. A., & Velten, J. (2020). Sexual interest/arousal disorder in women. In K. S. K. Hall & Y. M. Binik (Eds.), Principles and practice of sex therapy (6th ed., pp. 13–40). Guilford Press.
Metz, M. E., Epstein, N. B., & McCarthy, B. W. (2018). Cognitive-behavioral therapy for sexual dysfunction. Routledge.
Meston, C. M., Stanton, A. M., & Althof, S. E. (2020). Female sexual arousal disorder. In K. S. K. Hall & Y. M. Binik (Eds.), Principles and practice of sex therapy (6th ed., pp. 41–62). Guilford Press.
Kleinplatz, P. J., & Ménard, A. D. (2020). Magnificent sex: Lessons from extraordinary lovers. Routledge.
Mersy, L. F., & Vencill, J. A. (2023). Desire: An inclusive guide to navigating libido differences in relationships. Beacon Press.
McCarthy, B. W., & McCarthy, E. J. (2003). Rekindling desire: A step-by-step program to help low-sex and no-sex marriages. Brunner-Routledge.
Editorial Staff. (2021, March 9). Desire in the age of consent w/Katherine Angel [Podcast interview transcript]. New Humanist. https://newhumanist.org.uk/articles/desire-in-the-age-of-consent-w-katherine-angel/
Bitzer, J., & Kirana, P.-S. (2021). Female sexual dysfunctions. In M. Lew-Starowicz, A. Giraldi, & T. H. C. Krüger (Eds.), Psychiatry and sexual medicine: A comprehensive guide for clinical practitioners (pp. 109–134). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-52298-8_10
Murray, S. H. (2019). Not always in the mood: The new science of men, sex, and relationships. Rowman & Littlefield.
Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική ή ψυχοσεξουαλική αξιολόγηση.
